ენავ ქართულო

სულზე უტკბესო, უნეტარესო,
ენავ ქართულო, უხვსიტყვიანო,
ბრძოლით მოსულო, სისხლით დაცულო,
დედის მადლივით სისხლხორციანო!

Continue reading

ევროპული ქარტია: ჩეჩნური [ქისტური] ენა საქართველოში

რეგიონული ან უმცირესობათა ენების ევროპული ქარტია

რეგიონული ან უმცირესობათა ენების ევროპული ქარტია წარმოადგენს ევროპის საბჭოს კონვენციას, რომელიც ხელს უწყობს იმ უმცირესობათა ენების დაცვას, რომლებზეც ტრადიციულად საუბრობენ ქვეყანაში. ენათა ქარტია ითვალისწინებს ხელშეწყობის სხვადასხვა ღონისძიებებს, რომლებიც შექმნილია იმის უზრუნველსაყოფად და წასახალისებლად, რომ მოხდეს ამ ენების საჯაროდ, განსაკუთრებით სკოლებში, კულტურულ ღონისძიებებში, მედიაში, კომპანიებსა და ადმინისტრაციულ ორგანოებში გამოყენება.
1999 წელს ევროპის საბჭოში გაწევრიანების დროს, საქართველომ იკისრა რეგიონული ან უმცირესობათა ენების ევროპული ქარტიის რატიფიცირება.

როგორც კი საქართველოს ხელისუფლება მოახდენს ქარტიის რატიფიცირებას და დოკუმენტი შევა ძალაში, იგი ხელს შეუწყობს ქისტურ/ჩეჩნური ენის დაცვასაც, რადგან იგი წარმოადგენს უმცირესობათა იმ ერთ-ერთ ენას, რომელზეც ტრადიციულად საუბრობენ საქართველოში. მოცემული ენის გზამკვლევი მოიცავს ენების ევროპული ქარტიით გათვალისწინებულ ხელშეწყობის იმ ღონისძიებებს, რის გამოყენებასაც საქართველო აპირებს ქისტურ/ჩეჩნურის მიმართ.

მხარი დაუჭირეთ ამ ღონისძიებებს: თუ თქვენც რეგულარულად იყენებთ ქისტურ/ჩეჩნურ ენას სხვადასხვა სფეროში, თქვენ მნიშვნელოვან წვლილს შეიტანთ ქისტურ/ჩეჩნურის, როგორც საქართველოს ენის, შენარჩუნებისა და განვითარების საქმეში.

მიზნები და პრინციპები

საქართველო საკუთარ პოლიტიკას, კანონმდებლობასა და პრაქტიკულ საქმიანობას ქისტურ/ჩეჩნური ენის მიმართ იმ ტერიტორიის ფარგლებში, სადაც ეს ენა გამოიყენება და ამ ენის კონკრეტული სიტუაციის შესაბამისად, ააგებს შემდეგ მიზნებსა და პრინციპებზე დაყრდნობით:

 

  • ქისტურ/ჩეჩნური ენის აღიარება კულტურული სიმდიდრის გამოხატულებად.
  • ქისტურ/ჩეჩნური ენის გეოგრაფიული არეალის პატივისცემა იმის უზრუნველსაყოფად, რომ არსებული ან ახალი ადმინისტრაციული დაყოფა დაბრკოლებას არ წარმოადგენდეს ქისტურ/ჩეჩნური ენის განვითარებისათვის.
  • საჭიროების შემთხვევაში ქისტურ/ჩეჩნური ენის განვითარებისათვის გადამჭრელი მოქმედების აუცილებლობის უზრუნველყოფა, მისი დაცვის მიზნით.
  • ზეპირი და წერილობითი ფორმით, საჯაროდ და პირად ცხოვრებაში ქისტურ/ჩეჩნური ენის გამოყენების ხელშეწყობა და/ან წახალისება
  • ქარტიით გათვალისწინებულ სფეროებში ქისტურ/ჩეჩნურ ენაზე მოლაპარაკე ჯგუფებს შორის კონტაქტების შენარჩუნება და განვითარება, აგრეთვე კულტურული ურთიერთობების დამყარება სახელმწიფოში მცხოვრებ სხვა ჯგუფებთან, რომლებიც განსხვავებულ ენებზე საუბრობენ.
  • განათლების სისტემის ყველა შესაბამის საფეხურზე ქისტურ/ჩეჩნური ენის სწავლებისა და შესწავლის სათანადო ფორმებისა და საშუალებების უზრუნველყოფა.
  • ქისტურ/ჩეჩნურ ენაზე არამოსაუბრე პირებისათვის ენის შესასწავლად პირობების შექმნა, თუ ისინი ცხოვრობენ იმ ტერიტორიაზე, სადაც ეს ენა გამოიყენება და აქვთ მისი შესწავლის სურვილი.
  • უნივერსიტეტებსა ან შესაბამის დაწესებულებებში ქისტურ/ჩეჩნური ენის შესწავლისა და კვლევის ხელშეწყობა.
  • ამ ქარტიით გათვალისწინებულ სფეროებში სახელმწიფოთაშორისი გაცვლების შესაბამისი ფორმების ხელშეწყობა ქისტურ/ჩეჩნური ენისთვის.

ქისტურ/ჩეჩნური ენის გამოყენების მიმართ, საქართველო იღებს ვალდებულებას აღკვეთოს, თუ ჯერ არ აღუკვეთავს, ნებისმიერი გაუმართლებელი გამორჩევა, გამორიცხვა, შეზღუდვა ან უპირატესობის მინიჭება, რომელიც მიმართულია ამ ენის შენარჩუნებისა და განვითარებისათვის ხელის შეშლისა ან საფრთხეში ჩაგდებისაკენ.

ამასთან, ქისტურ/ჩეჩნური ენის სასარგებლოდ სპეციალური ზომების მიღება, რომლებიც მიზნად ისახავს ამ ენაზე მოლაპარაკეთა და დანარჩენ მოსახლეობას შორის თანასწორობის ხელშეწყობას, ან რომლებიც სათანადოდ იღებს მხედველობაში ამ ენის განსაკუთრებულ პირობებს,არ ჩაითვლება დისკრიმინაციის აქტად უფრო გავრცელებულ ენებზე მოლაპარაკეთა მიმართ.
საქართველო იღებს ვალდებულებას, შესაბამისი ღონისძიებებით ხელი შეუწყოს ურთიერთგაგებას ქვეყნის ყველა ლინგვისტურ ჯგუფს შორის. კერძოდ, ქვეყანაში განათლებისა და პროფესიული მომზადების სფეროში შემუშავებულ სამოქმედო მიზნებს შორის მოახდინოს ქისტურ/ჩეჩნური ენის მიმართ პატივისცემის, გაგებისა და ტოლერანტული დამოკიდებულების ჩართვა და ასევე, წაახალისოს მასმედია ამავე მიზნების მისაღწევად.
ქისტურ/ჩეჩნური ენის მიმართ პოლიტიკის განსაზღვრისას, საქართველო მხედველობაში მიიღებს ამ ენაზე მოლაპარაკე ჯგუფების საჭიროებებსა და მათ მიერ გამოთქმულ სურვილებს. აუცილებლობის შემთხვევაში, საქართველოს მიერ წახალისდება ისეთი ორგანოების შექმნა, რომელთა მიზანია ხელისუფლების ორგანოებისათვის რჩევების მიცემა ქისტურ/ჩეჩნურ ენასთან დაკავშირებულ ყველა საკითხზე.

 

განათლება

 – განათლებასთან მიმართებაში, საქართველო ვალდებულებას იღებს იმ ტერიტორიაზე, სადაც ეს ენა გამოიყენება, ამ ენის მდგომარეობის მიხედვით და სახელმწიფო ენის სწავლებისათვის ზიანის მიყენების გარეშე:

  • ხელმისაწვდომი გახადოს სკოლამდელი განათლების მნიშვნელოვანი ნაწილი ქისტურ/ჩეჩნურ ენაზე იმ მოსწავლეთა მიმართ მაინც, რომელთა ოჯახებიც ამას ითხოვენ და რომელთა რაოდენობაც საკმარისად ჩაითვლება.
  • უზრუნველყოს ქისტურ/ჩეჩნური ენის სწავლება დაწყებითი განათლების ფარგლებში, როგორც სასწავლო პროგრამის შემადგენელი ნაწილი იმ მოსწავლეთა მიმართ მაინც, რომელთა ოჯახებიც ამას ითხოვენ და რომელთა რაოდენობაც საკმარისად ჩაითვლება.
  • უზრუნველყოს ქისტურ/ჩეჩნური ენის სწავლება საშუალო განათლების ფარგლებში, როგორც სასწავლო პროგრამის შემადგენელი ნაწილი იმ მოსწავლეთა მიმართ მაინც, რომლებიც, ან ზოგიერთ შემთხვევაში, რომელთა ოჯახებიც, ამას ითხოვენ და რომელთა რაოდენობაც საკმარისად ჩაითვლება.
  • ტექნიკური და პროფესიული განათლების სფეროში უზრუნველყოს, რომ ქისტურ/ჩეჩნური ენის სწავლება იყოს სასწავლო პროგრამის შემადგენელი ნაწილი იმ მოსწავლეთა მიმართ მაინც, რომლებიც, ან ზოგიერთ შემთხვევაში, რომელთა ოჯახებიც, ამას ითხოვენ და რომელთა რაოდენობაც საკმარისად ჩაითვლება
  • უზრუნველყოს ქისტურ/ჩეჩნური ენის შესწავლა უნივერსიტეტის ან უმაღლესი განათლების დისციპლინის ფორმით
  • უზრუნველყოს, რომ ქისტურ/ჩეჩნური ენა ერთ-ერთი დისციპლინის სახით ისწავლებოდეს ზრდასრულთა და უწყვეტი განათლების ფარგლებში
  • უზრუნველყოს მასწავლებელთა საბაზისო და შემდგომი პროფესიული მომზადება, რომელიც აუცილებელია ქისტურ/ჩეჩნურ ენაზე განათლების მიღებისათვის საჭირო ღონისძიებების განსახორციელებლად.
  • შექმნას საზედამხედველო ორგანო ან ორგანოები, რომლებიც პასუხისმგებელნი იქნებიან ქისტურ/ჩეჩნური ენის სწავლების დაწესების ან განვითარებაში მიღწეული პროგრესის მონიტორინგზე და მათ მიერ მიღებული ღონისძიებების შესახებ პერიოდული მოხსენებების შედგენაზე, რომლებიც გახდება საჯარო.

განათლებასთან მიმართებაში, იმ ტერიტორიაზე, სადაც ტრადიციულად არ გამოიყენება ქისტურ/ჩეჩნური ენა, საქართველო ვალდებულებას იღებს ნება დართოს, წაახალისოს ან უზრუნველყოს ქისტურ/ჩეჩნურ ენაზე ან ქისტურ/ჩეჩნური ენის სწავლება განათლების ყველა შესაბამის საფეხურზე, თუ ქისტურ/ჩეჩნურ ენაზე მოლაპარაკეთა რაოდენობა ამას ამართლებს.

 

სასამართლო ორგანოები

საქართველო ვალდებულებას იღებს, იმ სასამართლო ოლქების მიმართ, სადაც მცხოვრებთა რაოდენობა, რომლებიც იყენებენ ქისტურ/ჩეჩნურ ენას, ამართლებს ქვემოთ განსაზღვრულ ზომებს, ამ ენის მდგომარეობის შესაბამისად და იმ პირობით, რომ ამ პუნქტით უზრუნველყოფილი ზომები მოსამართლის მიერ არ უნდა განიხილებოდეს ისეთებად, რომლებიც აბრკოლებს მართლმსაჯულების სათანადოდ განხორციელებას:

სისხლის სამართალწარმოებაში: 

  • უზრუნველყოს, რომ ბრალდებული სარგებლობდეს ქისტურ/ჩეჩნური ენის გამოყენების უფლებით. აუცილებლობის შემთხვევაში, თარჯიმანთა და მთარგმნელთა მომსახურების უზრუნველყოფით, დაინტერესებული პირებისათვის ზედმეტი ხარჯების დაკისრების გარეშე.
    სამოქალაქო სამართალწარმოებაში:
  • ნება დართოს, რომ სამართალწარმოების მონაწილე მხარის სასამართლოში პირადად გამოცხადებისას, მას შეეძლოს ქისტურ/ჩეჩნური ენის გამოყენება მისთვის დამატებითი ხარჯების დაკისრების გარეშე. აუცილებლობის შემთხვევაში, თარჯიმანთა და მთარგმნელთა მომსახურების გამოყენებით.

ადმინისტრაციულ სამართალწარმოებაში:

  • ნება დართოს, რომ სამართალწარმოების მონაწილე მხარის სასამართლოში პირადად გამოცხადებისას, მას შეეძლოს ქისტურ/ჩეჩნური ენის გამოყენება მისთვის დამატებითი ხარჯების დაკისრების გარეშე. აუცილებლობის შემთხვევაში, თარჯიმანთა და მთარგმნელთა მომსახურების გამოყენებით.

საქართველო ვალდებულებას იღებს ქისტურ/ჩეჩნურ ენაზე ხელმისაწვდომი გახადოს სახელმწიფოს ყველაზე მნიშვნელოვანი საკანონმდებლო აქტები, აგრეთვე ის დოკუმენტები, რომლებიც კონკრეტულად შეეხება ამ ენაზე მოლაპარაკეებს, თუკი ეს დოკუმენტები სხვა საშუალებით უკვე არ არის მათთვის ხელმისაწვდომი.

 

ადმინისტრაციული ორგანოები და საჯარო სამსახურები

სახელმწიფოს იმ ადმინისტრაციულ ოლქებში, სადაც ცხოვრობს ქისტურ/ჩეჩნურ ენაზე მოლაპარაკე მოსახლეობის საკმარისი რაოდენობა, რომელიც ამართლებს ქვემოთ განსაზღვრული ზომების მიღებას, და ამ ენის მდგომარეობის გათვალისწინებით, საქართველო ვალდებულებას იღებს, იმ ზომით, რითაც ეს ობიექტურად შესაძლებელი იქნება:

  • უზრუნველყოს, რომ ქისტურ/ჩეჩნურ ენაზე მოლაპარაკე პირებს შეეძლოთ ამ ენაზე შედგენილი ზეპირი ან წერილობითი განცხადებების წარდგენა.
  • მოსახლეობისათვის ხელმისაწვდომი გახადოს ფართოდ გამოყენებული ადმინისტრაციული ტექსტები და ფორმები ქისტურ/ჩეჩნურ ენაზე ან ორენოვან ვერსიებში;

ხელისუფლების იმ ადგილობრივ ორგანოთა მიმართ, რომელთა ტერიტორიაზეც მოსახლეობის ქისტურ/ჩეჩნურ ენაზე მოლაპარაკეთა რაოდენობა ისეთია, რომ ამართლებს ქვემოთ განსაზღვრული ზომების მიღებას, საქართველო ვალდებულებას იღებს, ნება დართოს და/ან წაახალისოს:

  • ქისტურ/ჩეჩნურ ენაზე მოლაპარაკე პირების მიერ ზეპირი ან წერილობითი განცხადებების წარმოდგენის შესაძლებლობა ამ ენაზე.

ადმინისტრაციულ ორგანოებთან ურთიერთობებში ქისტურ/ჩეჩნური ენის გამოყენების უზრუნველსაყოფად, საქართველო ვალდებულებას იღებს, განახორციელოს შემდეგი ზომები:

  • საჭიროების შემთხვევაში, უზრუნველყოს წერილობითი ან ზეპირი თარგმანი
  • საჯარო სამსახურში მოხელეთა დასაქმება და აუცილებლობის შემთხვევაში, მათი და საჯარო სამსახურის სხვა თანამშრომელთა პროფესიული მომზადება.
  • ქისტურ/ჩეჩნური ენის მცოდნე საჯარო მოხელეთა თხოვნების შეძლებისდაგვარად დაკმაყოფილება მათი იმ ტერიტორიაზე დანიშვნასთან დაკავშირებით, სადაც გამოიყენება ეს ენა.

 

მედია

– ქისტურ/ჩეჩნურ ენაზე მოლაპარაკე პირთა ინტერესების გათვალისწინებით, საქართველო ვალდებულებას იღებს იმ ტერიტორიაზე, სადაც გამოიყენება ეს ენა, ამ ენის კონკრეტული სიტუაციის შესაბამისად და ამ სფეროში სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოების პირდაპირი ან არაპირდაპირი კომპეტენციის, უფლებამოსილებისა და როლის გათვალისწინებით, მედიის დამოუკიდებლობისა და ავტონომიის პრინციპების დაცვით:

იმის გათვალისწინებით, რომ რადიო და ტელევიზია ემსახურებიან საჯარო საქმეს:

  • სათანადოდ უზრუნველყოს, რომ ტელე-რადიო მაუწყებლობამ წარმოადგინოს პროგრამები ქისტურ/ჩეჩნურ ენაზე.
  • წაახალისოს და/ან ხელი შეუწყოს ქისტურ/ჩეჩნურ ენაზე აუდიო და აუდიო-ვიზუალური პროდუქციის წარმოებას და დისტრიბუციას.
  • გამოიყენოს ფინანსური დახმარების არსებული საშუალებები ქისტურ/ჩეჩნურ ენაზე შექმნილი აუდიო-ვიზუალური პროდუქციის მიმართაც.
  • მხარი დაუჭიროს იმ ჟურნალისტთა და მედიის სხვა მუშაკთა პროფესიულ მომზადებას, რომლებიც იყენებენ ქისტურ/ჩეჩნურ ენას.

საქართველო ვალდებულებას იღებს, უზრუნველყოს მეზობელი ქვეყნებიდან რადიო და ტელე-პროგრამების პირდაპირი შეუზღუდავი მიღება იმ ენაზე, რომელიც მსგავსია ან იდენტურია ქისტურ/ჩეჩნური ენის და ხელი არ შეუშალოს ამ ენაზე რადიო და ტელე-პროგრამების რეტრანსლაციას მეზობელი ქვეყნებიდან.

 

ამას გარდა, საქართველო ვალდებულებას იღებს, უზრუნველყოს, რომ შეზღუდვები არ იქნას დაწესებული გამოხატვის თავისუფლებაზე და ბეჭდვითი ორგანოების მეშვეობით ინფორმაციის თავისუფალ მიმოქცევაზე იმ ენაზე, რომელიც გამოიყენება ქისტურ/ჩეჩნური ენის იდენტური ან მსგავსი ფორმით.

 

ზემოხსენებული თავისუფლებების განხორციელება, იმის გამო, რომ იგი შეიცავს მოვალეობებსა და პასუხისმგებლობებს, შეიძლება დაექვემდებაროს ისეთ ფორმალობებს, პირობებს, შეზღუდვებს ან სანქციებს, რომლებიც გათვალისწინებულია კანონით და აუცილებელია დემოკრატიულ საზოგადოებაში ეროვნული უშიშროების, ტერიტორიული მთლიანობისა თუ საზოგადოებრივი უსაფრთხოების, მართლწესრიგის დაცვისა და დანაშაულებათა აღკვეთის, ჯანმრთელობისა და ზნეობის, ღირსებისა და სხვა პირების უფლებათა დაცვის, კონფიდენციალურად მიღებული ინფორმაციის გამჟღავნების თავიდან აცილებისა, თუ სასამართლო ხელისუფლების დამოუკიდებლობისა და მიუკერძოებლობის შესანარჩუნებლად.

 

საქართველო ვალდებულებას იღებს, უზრუნველყოს, რომ ქისტურ/ჩეჩნურ ენაზე მოლაპარაკე პირთა ინტერესები წარმოდგენილი ან გათვალისწინებული იქნას იმ ორგანოების მუშაობაში, რომლებიც შეიძლება შეიქმნან კანონის შესაბამისად მედიის თავისუფლებისა და პლურალიზმის უზრუნველსაყოფად.

 

კულტურული საქმიანობა და კულტურის დაწესებულებები

– კულტურული საქმიანობისა და კულტურის დაწესებულებების, განსაკუთრებით ბიბლიოთეკების, ვიდეოთეკების, კულტურის ცენტრების, მუზეუმების, არქივების, აკადემიების, თეატრებისა და კინო-თეატრების, ისევე როგორც ლიტერატურული ნაწარმოებებისა და კინემატოგრაფიული პროდუქციის, ხალხური შემოქმედების, ფესტივალებისა და კულტურის დარგების მიმართ, მათ შორის, ახალი ტექნოლოგიების გამოყენების ჩათვლით, საქართველო ვალდებულებას იღებს იმ ტერიტორიაზე, სადაც ქისტურ/ჩეჩნური ენა გამოიყენება და სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოების კომპეტენციის, უფლებამოსილებისა და როლის ფარგლებში:

  • წაახალისოს ქისტურ/ჩეჩნური ენისათვის დამახასიათებელი გამოხატვის სახეები და ინიციატივები და ხელი შეუწყოს ამ ენაზე შექმნილ ნაშრომებზე ხელმისაწვდომობის სხვადასხვა საშუალებებს.
  • ხელი შეუწყოს ქისტურ/ჩეჩნურ ენაზე შექმნილ ნაწარმოებებზე ხელმისაწვდომობის სხვადასხვა ფორმებს სხვა ენებზე თარგმანში, დუბლირებაში, დამატებით სინქრონიზაციასა და სუბტიტრების გაკეთებაში დახმარების გაწევისა და განვითარების გზით.
  • უზრუნველყოს, რომ სხვადასხვა სახის კულტურული ღონისძიებების ორგანიზებასა და მხარდაჭერაზე პასუხისმგებელმა ორგანოებმა სათანადო თანხები გამოყონ ქისტურ/ჩეჩნური ენისა და კულტურის ცოდნისა და მათი პრაქტიკული გამოყენებისათვის იმ ღონისძიებებში, რომლებსაც ისინი უწევენ ორგანიზებასა და მხარდაჭერას.
  • ხელი შეუწყოს ისეთ ზომებს, რომლებიც უზრუნველყოფს, რომ კულტურული საქმიანობის ორგანიზების ან მხარდაჭერისათვის პასუხისმგებელ ორგანოებს თავიანთ განკარგულებაში ჰყავდეთ ისეთი პერსონალი, რომელიც სრულყოფილად ფლობს ქისტურ/ჩეჩნურ ენას, ისევე როგორც დანარჩენი მოსახლეობის ენას (ენებს).
  • წაახალისოს ქისტურ/ჩეჩნურ ენაზე მოსაუბრეთა წარმომადგენლების უშუალო მონაწილეობა კულტურული საქმიანობების დაგეგმვასა და მათი წარმართვისათვის აუცილებელი პირობების შექმნაში.
  • წაახალისოს და/ან ხელი შეუწყოს ისეთი ორგანოს ან ორგანოების შექმნას, რომლებიც პასუხისმგებელნი იქნებიან ქისტურ/ჩეჩნურ ენაზე შექმნილი ნაწარმოებების შეკრებაზე, ასლის შენახვასა და პრეზენტაციაზე ან გამოქვეყნებაზე.
  • აუცილებლობის შემთხვევაში, შექმნას და/ან ხელი შეუწყოს და დააფინანსოს მთარგმნელობითი და ტერმინოლოგიის კვლევითი სამსახურები, კერძოდ, იმ მიზნით, რომ შენარჩუნებული იქნას და განვითარდეს შესაბამისი ადმინისტრაციული, კომერციული, ეკონომიკური, სოციალური, ტექნიკური ან სამართლებრივი ტერმინოლოგია ქისტურ/ჩეჩნურ ენაში.

იმ ტერიტორიების მიმართ, სადაც ტრადიციულად არ გამოიყენება ქისტურ/ჩეჩნური ენა, თუ ქისტურ/ჩეჩნურ ენაზე მოლაპარაკეთა რაოდენობა ამას ამართლებს, საქართველო ვალდებულებას იღებს, ნება დართოს, წაახალისოს და/ან უზრუნველყოს შესაბამისი კულტურული საქმიანობა და კულტურის დაწესებულებების ფუნქციონირება წინა პუნქტის დებულებების შესაბამისად.
საქართველო ვალდებულებას იღებს საზღვარგარეთის ქვეყნებთან კულტურულ ურთიერთობებში სათანადო ადგილი დაუთმოს ქისტურ/ჩეჩნურ ენას და იმ კულტურას, რომლის გამოხატულებასაც ის წარმოადგენს.

 

ეკონომიკური და სოციალური ცხოვრება

ეკონომიკურ და სოციალურ საქმიანობასთან დაკავშირებით საქართველო ვალდებულებას იღებს მთელი ქვეყნის მასშტაბით:

  • გააუქმოს ქვეყნის კანონმდებლობაში არსებული ნებისმიერი დებულება, რომელიც გაუმართლებლად კრძალავს ან ზღუდავს ქისტურ/ჩეჩნური ენის გამოყენებას ეკონომიკურ და სოციალურ საკითხებთან დაკავშირებულ დოკუმენტებში, კერძოდ, შრომით ხელშეკრულებებში და ტექნიკურ დოკუმენტაციაში, როგორიცაა სხვადასხვა სახის პროდუქციისა თუ მოწყობილობის მოხმარების წესები.
  • არ დაუშვას პრაქტიკა, რომელიც მიმართულია ეკონომიკური და სოციალურ საქმიანობაში ქისტურ/ჩეჩნური ენის გამოყენების წინააღმდეგ.
  • ხელი შეუწყოს და/ან წაახალისოს ქისტურ/ჩეჩნური ენის გამოყენება სხვა საშუალებებით, რომლებიც გათვალისწინებული არ არის ზემოთ მოცემული ქვე-პუნქტებით.

ეკონომიკური და სოციალური საქმიანობის მიმართ, საქართველო ვალდებულებას იღებს, სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოების კომპეტენციის ფარგლებში, იმ ტერიტორიაზე, სადაც გამოიყენება ქისტურ/ჩეჩნური ენა და იმდენად, რამდენადაც ეს რეალურად შესაძლებელია:

 

  • მისი უშუალო კონტროლის ქვეშ მყოფ ეკონომიკურ და სოციალურ სექტორში (საჯარო სექტორი) ორგანიზება გაუწიოს ისეთ საქმიანობას, რომელიც მიზნად ისახავს ქისტურ/ჩეჩნური ენის გამოყენების ხელშეწყობას.
  • უზრუნველყოს, რომ სოციალური მზრუნველობის ობიექტებმა, ისეთები, როგორებიცაა საავადმყოფოები, მოხუცებულთა სახლები, თავშესაფრები, შესთავაზონ ქისტურ/ჩეჩნურ ენაზე მოლაპარაკე პირებს, რომლებსაც ესაჭიროებათ მოვლა ავადმყოფობის, ხანდაზმული ასაკის ან სხვა მიზეზების გამო, ამავე ენაზე მათი მიღებისა და მკურნალობის შესაძლებლობა.

 

თქვენ, როგორც ქისტურ/ჩეჩნური ეროვნული უმცირესობის წარმომადგენელი, ასევე სარგებლობთ ეროვნულ უმცირესობათა დაცვის შესახებ ევროპის საბჭოს ჩარჩო კონვენციით.

 

ამ ხელშეკრულებით, სახელმწიფო ხელს უწყობს შესაბამისი პირობების შექმნას ეროვნული უმცირესობების წარმომადგენელთათვის, რათა მათ შეინარჩუნონ და განავითარონ საკუთარი კულტურა და მათი იდენტობის ძირითადი ელემენტები (ენა, რელიგია, ტრადიციები და კულტურული მემკვიდრეობა) და იცავს ასეთ პირებს ასიმილაციისგან.

 

ჩარჩო კონვენცია იცავს საზოგადოებრივ ცხოვრებაში უმცირესობის ენის გამოყენების უფლებას და იგი ვრცელდება ისეთ ასპექტებზე, როგორიცაა სახელმძღვანელოების ქონა, კერძო საგანმანათლებლო და პროფესიული მომზადების ცენტრების შექმნისა და მართვის უფლება, სახელების გამოყენებისა და ქუჩის დასახელებების უმცირესობის ენაზე განთავსების, კერძო ხასიათის წარწერების უმცირესობის ენაზე გაკეთების უფლება, საზოგადოებრივ ცხოვრებაში ეფექტური მონაწილეობა (მათ შორის არასამთავრობო ორგანიზაციებში) და სხვა სახელმწიფოებთან უმცირესობათა დაცვაზე ხელშეკრულებების გაფორმება.

 

ფაილი ჩეჩნურ და ქართულ ენაზე: გადმოტვირთვა

Гуьржийчу – хаарш тIедуза

Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн университетан «Нохчийн мотт а, литература а» отделенин студенташ цхьана кIиранах фольклорин практикехь луларчу Гуьржийн Республикин Ахметовски кIоштарчу Панкиссин чIожехь хилира.

Continue reading

ქართულ-ნახური ლექსიკური პარალელები სულხან-საბა ორბელიანის ლექსიკონის მიხედვით

ქართველი მწერალი, ლექსიკოგრაფი და საზოგადო მოღვაწე სულხან-საბა ორბელიანი დაიბადა 1658 წელს ქართლში, სოფელ ტანძიაში. იგი იყო ქართლის მეფეების მამიდაშვილი, მათი მასწავლებელი და ამღზრდელი. სინდისი, სიბრძნე და პატიოსნება იყო სულხან-საბა იმდროინდელი საქართველოსათვის.იგი „ჩვენი ქვეყნის არც ერთ ნაბიჯს არ სტოვებდა ყურადღების გარეშე და ექიმივით ყურს უგდებდა პატარა სამშობლოს მაჯისცემას“, წერს ქართული ენის ცნობილი მკვლევარი ალექსანდრე ღლონტი.

Continue reading

არსებითი სახელის ანალიზი ქისტურ დიალექტში

I
გრამატიკული კლასის კატეგორია


ყველა ნახურ ენასა და დიალექტში, მათ შორის ქისტურშიც, არსებითი სახელები ჯგუფდებიან გრამატიკული კლასების მიხედვით. როგორც ცნობილია, არსებით სახელებში არ არის შემონახული ცვალებადი გრამატიკული კლასის ნიშნები. სახელთა დაჯგუფება გრ. კლასების მიხედვით წარმოებს მასთან სინტაქსურად დაკავშირებული სიტყვების მეშვეობით, რომლებსაც გააჩნიათ ცვალებადი გრ. კლასის ნიშნები.Continue reading

ჩეჩნური ენის ქისტური დიალექტი

სამეცნიერო ლიტერატურის კრიტიკული ანალიზი

ჩეჩნები პანკისის ხეობაში დაახლოებით XIX საუკუნის 30-იანი წლებიდან ცხოვრობენ.

ჩეჩნური მეტყველება, რომელსაც პანკისის ხეობის ქისტურს უწოდებენ,წარმოდგენილია შემდეგ სოფლებში: დუისი, ჯოყოლო, ბირკიანი, ძიბახევი, ომალო,შუა ხალაწანი. ამ ბოლო ათწლეულში ქისტები დასახლდნენ, აგრეთვე, პანკისის ხეობის ყოფილ ოსურ სოფლებშიც (დუმასტური, ქვემოხალაწანი, წინუბანი, ქორეთი), რამდენიმე ქისტური კომლი ცხოვრობს ს. ზემო ხალაწანში ქართველებთან (ფშავლებთან) ერთად.Continue reading

ბაცბური ენის შესახებ

თუშური (ბაცბური) ენა ადრე მხოლოდ წოვა თუშებში არ უნდა ყოფილიყო გავრცელებული და იგი მთელ თუშეთს მოიცავდა, რაზეც ადგილობრივი ტოპონიმიკა და თუშური კილოს ცალკეული ლექსიკური ერთეულები მიუთითებენ.
გარდა ამისა, არსებობს დოკუმენტური წყაროები, რომლებიც ლამის მეოცე საუკუმენდე პირიქითის ორ ენოვნებას ადასტურებს.

Continue reading

დეშნიშ – ვეი ცალუელდჷ დეშნიშ

  1. ბჵარლაღ – მირაჟი
  2. მურ – პერიოდი
  3. სინხაამ – გრძნობა
  4. მუთთ – ლიმონათი
  5. ღორ – ენერგია
  6. ნიწყ – ძალა (ქისტ)
  7. ღუუდ – ჯარიმა
  8. ჩაჴარმ – კილომეტრი
  9. ჴჲალხუო – მოსამართლე
  10. ჸაფქაზ – ოკეანე
  11. ბუახჩ – საფულე
  12. ჯუხარ – კლოუნი
  13. უჩი – კორიდორი
  14. სოგარ – ლამფა
  15. ჭოჯ – ხეობა
  16. ქუზ – ხალიჩა
  17. ტარმაჸ – სატყუარა
  18. ჲაშაბ – დევი (ზღაპ.)
  19. სჲალჸად – ცისარტყელა
  20. ბერ – ვინტილიატორი ( ბარბარიზმი დავწერე,არ ვიცი ქართულად 😉 )
  21. დჵანდარგ – ჭანჭიკი
  22. ჲოზ – შრიფტი
  23. ჲოზა – დამწერლობა
  24. ტორქაზ – ყუთი
  25. ფეთარ – ბინა
  26. ჩილიქ – ვედრო
  27. ტურნენ – კოსმოსი
  28. ღუდღაზ – ხელისმომკიდე
  29. ბჵჷცა – ჟესტი
  30. სინ’უათთამ – ხასიათი
  31. ბუხქ – ღვედი
  32. ჭუანდარგ – ვიოლინო
  33. უბარ – ვამპირი

განმარტება:

ქისტ – ქისტური დიალექტი.

ზღაპ – ზღაპრის გმირი.

ჷ – ä

ჸ – j

ჵ – j

ჴ – q (ქხ)

ჩეჩნურ ლათინურში j,კირილიცაში 1 აღნიშნავს ჵ-საც და ჸ-საც,ანუ ორი მნიშვნელობა აქვს.

როსტომ ფარეულიძე: ჩეჩნური ენა

ნაშრომი ეძღვნება ჩეჩნური ენის გრამატიკას _ ფონეტიკას, მორფოლოგიასა და ძირითად სინტაქსურ მოვლენებს. ჩეჩნური ენა შედის იბერიულ-კავკასიურ ენათა ნახურ ჯგუფში ინგუშურ და წოვა-თუშურ ენებთან ერთად.

ჩეჩნებსა და ინგუშებს ერთი სასაუბრო ენა აქვთ, მიუხედავად ამისა, მე- 20 საუკუნის 20-იანი წლებიდან ცალკე ჩეჩნური და ცალკე ინგუშური სალიტერატურო ენები ჩამოყალიბდა. ნაშრომში, ნახურ ენათმეცნიერებაში არსებული გრამატიკული მემკვიდრეობის გარდა, გათვალისწინებულია ავტორის მიერ ჩეჩნური ენის შესწავლისას მიღებული დასკვნები. ნაშრომს აქვს როგორც პრაქტიკული, ისე სამეცნიერო ხასიათი. მისი პრაქტიკული დანიშნულების გამო არ არის განხილული ის სადავო საკითხები, რომელთა შესახებ საენათმეცნიერო ლიტერატურაში აზრთა სხვადასხვაობაა.

გარდა ამისა,რთული და სპეციფიკური გრამატიკული საკითხები, შესაძლებლობის ფარგლებში, მარტივად არის განხილული. ჩეჩნურ-ქართულ ლექსიკონში, რომელიც ნაშრომს ერთვის, ცვალებადი გრამატიკული კლასის ნიშნის მქონე სიტყვები წარმოდგენილია მხოლოდ д- ნიშნით. მაგრამ ასეთი სიტყვები დალაგებულია არა д-ზე, არამედ მის მომდევნო ხმოვანზე. ასე, მაგალითად, д-ада “გაქცევა” შეტანილია а-ზე, д-ита “დატოვება” _ и-ზე და ა. შ. აღსანიშნავია, რომ й- კლასის ნიშნის გრაფიკულად გამოყოფის შესაძლებლობა არ არის е, я, яь, ю, юь ასონიშნებით დაწყებულ კლასნიშნიან სიტყვებში (შდრ. еха, უნდა იყოს й-эха “თხოვნა”, “გრძელი”…), ასეთი სიტყვები ლექსიკონში ვარსკვლავით არის აღნიშნული.

სიტყვათა დალაგების ამ პრინციპს, თავისი ნაკლის მიუხედავად, უპირატესობა აქვს _ ლექსიკონი განტვირთულია იმ ლექსემებისაგან, რომლებიც მხოლოდ გრამატიკული კლასის ნიშნებით განსხვავდებიან ერთმანეთისაგან. ტერმინებში ნახ-ურ-ი, ვაი-ნახ-ურ-ი გამოიყოფა ნახ ფუძე, რომელიც ჩეჩნურში, ინგუშურსა და წოვა-თუშურში ნიშნავს “ხალხს, ადამიანებს”. -ურ-ი დაბოლოება ქართულია (შდრ., რუსული нах-ск-ий, вай-нах-ск-ий). მაშასადამე, ნახ-ურ-ი ნიშნავს ამას: ხალხ-ის-ა, ხალხ-ურ-ი.

ვაინახ-ურ-ში ვაი (< ვაინ ) “ჩვენი” კუთვნილებითი ნაცვალსახელია: ვაი-ნახ (< ვაინ ნახ) “ჩვენი ხალხი”, “ჩვენებურები”. მა- შასადამე, ვაინახ-ურ-ი ნიშნავს “ჩვენს ხალხს”, “ჩვენებურებს”. ნახურ-ი ტერმინით აღინიშნება სამივე (ჩეჩნური, ინგუშური, წოვა-თუშური) ენა, ხოლო ვაინახურ-ით _ ჩეჩნური და ინგუშური (წოვა-თუშურის გამოკლებით). ნ ა ხ სიტყვისაგან ნაწარმოებია, აგრეთვე, ტერმინი ნახოლოგია. ყველა ეს ტერმინი ხელოვნურია, სამუშაო ტერმინებია და მათი გამოყენება მხოლოდ სამეცნიერო კვლევის თვალსაზრისით არის გამართლებული. ეს ტერმინები, მათი ხელოვნურობის მიუხედავად, კავკასიოლოგიაში ფართოდ გავრცელდა მე-20 საუკუნის 20-30-იანი წლებიდან.

წიგნის ელექტრონული ვერსია > გადმოწერა

ჩვენს ენაში ყველაზე მეტად გამოყენებული ბარბარიზმები და მათი შესატყვისები

Уже – х1инцале
Каждый день – х1ора дийнахь
На связе ву хьуна – з1енехь ву хьуна
Вообще дац – данне а дац (янне а яц)
Аса-м вообще бохура – Аса-м ала дашна бохура
Память яц – иэс дац (иэс телхина)
Каждый раз – х1орраза а
Суна точно ца хаьа – суна билггал ца хаьа
Сан отец ву х1ара – сан да ву х1ара
Сан мать ю иза – сан нана ю иза
На завтра откладывать дина ас – ас кханенга д1атеттина
Действительно – бакъдолуш
Управление – урхалла
Оправдать вина – бакъвина
Судья – кхелахо ву
Район – к1ошт ю
Километр – чаккхарма ю
Шаг – г1улч ю
Например – масала
Если – нагахь санна
Первый классехь – хьалхарчу классехь
Наверное – схьахетарехь
Обед йина ас – делкъе йина ас
Самый диканиг – уггар диканиг
Подвал чохь – ларми чохь
Со второй этаж т1ехь 1аш ву – со шоллаг1чу г1ат т1ехь 1аш ву
Знак – хьаьрк
Лампа – стогар
Пешеход – г1ашло
Молодежь – кегийрхой
Месташ – меттигаш
Вес – йозалла ю
Форма – кеп ю
Длина – йохалла ю
Ширина – шоралла ю
Мера – барам
Общество – юкъаралла ю
Собрание – гулам бу
Мировоззрение – дуьненехьежам бу
Влияние – т1е1аткъам бу
Совещание – кхеташо ю