ახმეტელის თეატრი: პანკისში მსგავსი კოსტუმებით თამაშს არ ვგეგმავთ

საინფორმაციო საშუალებების მიერ გავრცელებული ინფორმაციით, ახმეტელის თეატრი პანკისის ხეობაში აპირებს სპექტაკლის დადგმას “სტუმარ-მასპინძელი.”

არასამთავრობო ორგანიზაცია კავკასიური ალიანსის წარმომადგენელი, ბექა ბექაური  ახმეტელის თეატრის პიარ-სამსახურის წარმომადგენელს, ლელა არაბიძეს დაუკავშირდა.

–ინტერნეტში გავრცელებული ინფორმაცია,იმის შესახებ, რომ პანკისის ხეობაში სპექტაკლი სტუმარ-მასპინძელი გაიმართება,ნამდვილია?

ჯერჯერობით მხოლოდ იდეაა. რეალურად ჯერ არაფერი.

ამ ფორმით მოხდება სპექტაკლის დადგმა რაც ფოტომასალაშია წარმოდგენილი? 

თეატრალური კოსტიუმი იქმნება სპექტაკლის კონცეფციიდან გამომდინარე და დაკავშირებულია თუ რა ხასიათში და რა აქცენტებით და რომელ ეპოქაში იდგმება ნაწარმოები.

ხეობაში მოგეხსენებათ ნახევრად შიშველ ადამიანს კი არა შორტებიან მამაკაცს ვერ ნახავთ…

დიახ, გეთანხმებით, პანკისი გამორჩეული ტრადიციების მხარეა და ამიტომაც არ ვგეგმავთ ნაუცბადევ გადაწყვეტილებებს, ამაზე ჯერ ვფიქრობთ და განვიხილავთ. სანამ არ შევუთანხმდებით თემს და ადგილობრივ ინტელიგენციას – მსაგვს აქციას არც დავგეგმავთ.

სწორედ ტრადიციებისათვის და თვითმყოფადი კულტურისთვის ვაფასებ და მიყვარს პანკისი და პანკისელები და ჩათვალეთ რომ თუ რაიმეს დავდგეგმავთ და გადავწყვეტთ – ეს იქნება პირველ რიგში შეთანხმებული პანკისთან და ისე იქნება დაგეგმილი როგორც – პანკისს ეკადრება. რათქმაუნდა პანკისში ჩათვალეთ რომ მსგავსი კოსტუმებით თამაშს არ ვგეგმავთ.

პირიქით მინდა რომ მოხვიდეთ და ერთად დავფიქრდეთ ეს უდიდესი ნაწარმოები – უდიდეს ხალხზე როგორ და რა ფორმატით წარმოვადგინოთ.

ბექა ბექაური – კავკასიური ალიანსი

ჰაზირას „შავი ზღვის ნაპირას ჩვენი ქვეყანა“

1922 წლის 12 იანვარს გარდაიცვალა ცნობილი მგოსანი, დაირაზე დაკვრის ოსტატი, აშუღი ჰაზირა. მისი ნამდვილი სახელი და გვარია აბრამ აბრამოვი. ის დიდი პატრიოტი იყო საქართველოსი:

„თორგომეს სახლიდანა ვარ,მე ქართლოსის ძე ვარ კიდევ,ჩემი გამოცვლა უნდოდათ,მაგრამ ისევ მე ვარ კიდევ,უძლეველსა ფალავანსა,ბუმბერაზსა ვგევარ კიდევ,ათასჯერ მეხი მცემია,მაინც ფეხზე ვდგევარ კიდევ“.
ჰაზირა აშუღების ამქრის უსტაბაში იყო და ბევრი შეგირდი ჰყავდა. “აშუღი (არაბ. აშიკ – მიჯნური, მეტრფე), სახალხო მგოსანი და მომღერალი კავკასიის ქვეყნებში (აზერბაიჯანი, სომხეთი, საქართველო, დაღესტანი) და ახლო აღმოსავლეთში (ძირითადად თურქეთი და ირანის აზერბაიჯანი).”

აშუღები თხზავდნენ ტექსტს, შეუწყობდნენ ჰანგს და მღეროდნენ რომელიმე სიმებიანი საკრავის (საზი, თარი, ქამანჩა, ჭიანური) თანხლებით. ხშირად სხვათა ლექსებსაც ამღერებდნენ. თავიდან სამიჯნურო თემატიკა სჭარბობდა მათ შემოქმედებაში, თუმცა, მერე საგმირო ჟანრს, სოციალურ და პატრიოტულ თემატიკასაც მიმართეს. XVIII საუკუნის მეორე ნახევრიდან აშუღები მომრავლდნენ საქართველოში.

ჰაზირა 1845 წელს დაიბადა სოფელ შულავერში. ის ნიჭიერი ადამიანი და ცნობილი კაცი იყო.  რ

ოგორც ვთქვით, ის აშუღების უსტაბაში გახლდათ, ჰყავდა ბევრი შეგირდი. ბევრ უსინათლის შეასწავლა აშუღობა, დამღერება და ლუკმა პურის შოვნის საშუალება მისცა. ჰაზირას შეგირდები დადიოდნენ საქართველოს დაბა-სოფლებში და ავრცელებდნენ თავისი მასწავლებლის სიმღერებს, (“აღზდექ, თამარ დედოფალო, შენთვის ტირის საქართველო”, “სადაც არის გათენდება, აღზდექ, მუშავ, შენ!” და სხვა).

ჰაზირა და მისი მეგობრები ძალიან პოპულარულები იყვნენ თბილისში და მთელ საქართველოში. “ქართულ თეატრში წარმოდგენის აქტებს შორის ჰაზირას “დარფა” უკრავდა და მღეროდა პიესის შესაბამის ლექსებს, რითაც აძლიერებდა წარმოდგენის ემოციურ ზეგავლენას”. ხალხი მათი მოსმენით დიდ სიამოვნებას იღებდა. ჰაზირას ძალიან უყვარდა აკაკის პოეზია და მის “სულიკოს” ამღერებდა თურმე.

დღეს, გავიხსენოთ მისი ლექსი „შავი ზღვის ნაპირას ჩვენი ქვეყანა“. ამ ლექსშიც, ისე როგორც მის სხვა ლექსებში ჩანს პოეტის პატრიოტიზმი. ის მისტირის საქართველოს დიად წარსულს. ფიქრობს, რომ სხვა ხალხის, უცხოთა გაბატონება შავი ზღვის ქართულ მხარეებში ჩვენი დაქსაქსულობის ბრალია (ქართველებისა და საერთოდ კავკასიელების). ის ოცნებობს, რომ მომავალი თაობა მაინც შეძლებს „სახლის“ დაბრუნებას. ჰაზირას ლექსებში ჩანს – დიდი იმედი ჰქონდა ახალი თაობისა: “განათლებულ ქვეყნებში, შვილო, კაცად იხსენებოდე”. ჰაზირას უნდოდა საქართველო განათლებული ქვეყნების სიაში ჩამდგარიყო, მისი იდეალი ხომ  საქართველოს აღორძინება იყო.

დიახ, ჰაზირა თავისი ქვეყნის, საქართველოს მოყვარული, ემოციური, ნამდვილად პოეტური ბუნების, შესანიშნავი მგოსანი და განათლებული ადამიანი იყო, ვისთვისაც სამშობლოს – საქართველოს წინაშე მოვალეობების შესრულება უმნიშვნელოვანესია. ჰაზირას პოეზია და მისი პერსონა დღეს ძალიან აქტუალურია, როგორც პოეტურად, ისე იდეურად და სამოქალაქო თვალსაზრისით. ის შესანიშნავი მაგალითია პატრიოტიზმისა და სამოქალაქო შეგნებისა. მადლიერი შთამომავლობა მას არ დაივიწყებს.

საქართველოს ჰყავდა და მომავალშიც ეყოლება ჰაზირას მსგავსი ქართულენოვანი პოეტები, საქართველოს ნამდვილი შვილები და პატრიოტები, რომელთათვისაც საქართველო, კაცობა, გაჭივებული ხალხისათვის სიხარულის მინიჭება ცხოვრების მიზანი იქნება.

შავი ზღვის ნაპირას ჩვენი ქვეყანა

შავი ზღვის ნაპირას ჩვენი ქვეყანა,მის მსგავსი კიდევ იქნება განა!იქ უთქვამს ჩემთვის დედაჩემს ნანა.
ბაღში სუმბული,გალობს ბულბული,ვარდის ერთგული,ტურფა არსება.
შავი ზღვის ნაპირას ჩვენი სახლები,ძველთაგან ძველები, არა ახლები,ახლა იქა დგანან ჩვენი მძახლები.
ჩვენი ბრალი,დავკარგეთ კვალი,აღარც გვაქვს ძალი,წაგვართვეს ნება.
მამაჩემი ბიძაჩემს გაეყარა,არც ერთსაც კეთილი არ დაეყარა,მაშინ მტერმა ჯავრი ამოიყარა.
ფუ, ჩვენს კაცობას,მხდალ-დიაცობას,გმირ მამაცობასარ ეკადრება.
მამა მოგვიკვდა, დავრჩით ობლადა,დედა სხვას გაჰყვა პურის მცხობლადა,ჩვენი საქმე
ვეღარ მიდის მწყობრადა.
ბედი გაგვექცა,სახლი დაგვექცა,ცხენი წაგვექცა,ვეღარ ადგება.
სახლი იქ გავუშვი, მე აქ მოვედი,იმ დღიდან ამ დღემდე ვიწყევლე ბედი,ახლა, ჩემო შვილო, შენ ხარ იმედი.
ბაღში ვარდები,გამეზარდები,გულში დარდებიაღარ მექნება.
ახ, როდის იქნება დაგვიდგეს დარი,გვეღირსოს ჩვენი სახლი და კარი,ძვირად უღირს ჰაზირს თავისი გვარი.ფიქრი აწვალებს,იხმარებს ძალებს, თავს ანაცვალებს,მისთვის მოკვდება.

 

პანკისის ციხე

პანკისის ციხე – თორღვა პანკელის ანუ მაღრაანის ციხე მდებარეობს ხალაწნისა და მაღრაანის (მაჭარეულის) ხევებისწყალგამყოფ თხემზე, ტყიან ზოლში. იგი უფრო იოლად მისადგომი პანკისის ხეობის სოფელ ზემო ხალაწანიდანაა.საფიქრებელია, რომ ციხის პირველადი სტრუქტურის მშენებლოა წინ უსწრებდა პანკისის საერისთავოს დაარსებასკვირიკე III-ის მიერ (1010-1037) – ხელმწიფე რომელმაც პირველმა დაიმკვირა  კახეთ-ჰერეთის მეფის ტიტული დასახელმწიფო შვიდ საერისთაოდ დაყო. ამ პერიოდში პანკისის და მისი მცველი ციხის როლი ფრიად გაიზარდასტრატეგიული მდებარეობის გამო. ეს ზონა  შუალედური პუნქტი კახეთის ბარსა და მთას შორის. მის კონტროლსქონდა დიდი პოლიტიკური, ეკონომიკური და სატრანზიტო მნიშვნელობა.

1040 წელს ერთიანი საქართველოს მეფემ კახეთში ილაშქრა და პანკისის ციხე დაიკავა, ხოლო ერისთავი სტეფანოზვარჯანის ძე ტყვედ იგდო. ბაგრატ მეოთხემ კახეთში მდგომარეობა ვერ შეინარჩუნა და პანკისის ციხე ბრძოლისეპიცენტრად იქცა. მოგვიანებით ის აღსართან პირველის მძლავრი ბასტიონი იყო აფხაზთა და ქართველთა მეფისწინააღმდეგ წარმოებული კამპანიის დროს.

ციხის როლის გაზრდა, მისი განახლება დაკავშირებულია XIII საუკუნის 40-იან წლების მოვლენებთან და პანკელიერისთავის თორღა (თორღვას) სახელთან. ის კოხტასთავის ანტი-მონღოლური შეთქმულების მონაწილე იყო. დავითულუს ურდოში გაწვევის დროს, თორღვამ სეპარატისტული პოზიციები გაიმაგრა და მეფის დაბრუნებისპირობებშიც განაგრძო ურჩობა. ამიტომ ის ციხიდან გამოიტყუეს და სიცოცხლეს გამოასალმეს – თითქოს მესტუმრეჯიქურს უშუალო ბრძანებით ”წარიყვანეს კლდეკართა და მუნით გარდამოადგეს”. როგორც ჩანს თორღვა დიდიგავლენით სარგებლობდა აღმოსავლეთ საქართველოს მთაში და ის მართლაც ძაგანისძეთა საგვარეულოსწარმოადგენდა. სახელი თორღვა (თორღვა ძაგანი) ლეგენდებსა თუ ხალხურ გადმოცემბეშია შემორჩენილი. ძაგანაბულეთისძე, საარაგვოს ფეოდალი დავით აღმაშენებელმა დაამხო და დაატუსაღა, თუმცა გვარი გარკვეულგავლენას მოგვიანებიტაც ინარჩუნებდა. ძაგანისძენი ზედაზენს და მუხრანის ველსაც ეპოტინებოდნენ. გასაკვირი არარის, რომ ფეოდალურ სახლს თავისი გავლენა მთაზეც ქონოდა და იქ მათი საქმიანობა გარკვეულ გადმეცემებშიდალექილიყო. მონღოლთა პერიოდში ამ შტოს კვლავ აღზევება და პანკელი ერისთავების რანგში მომძლავრებაც არუნდა იყოს დიდი უცნაურობა. თუმცა წყაროების სიმცირის გამო თორღა პანკელის პიროვნების და მისიმემკვიდრეობის გარშემო მსჯელობა გართულებულია. ფაქტი ერთია, მის პერიოდში პანკისის ციხე გაძლიერდა დადიდი მნიშველობა შეინარჩუნა. კონკრეტულად ამ ციხის გარდა, თორღვას სახელი სხვა ბასტიონებს დატოპონიმებსაც უკავშირდება რეგიონში.

XVI საუკუნეში პანკისის ციხე სამოურავოს ცენტრია. ამ პერიოდიდან ის შიდა ომიანობის ასპარეზი ხდება. კახეთისმეფე ავგიორგი (გიორგი II) ქართლს აწიოკებდა და დიდი შფოთი დათესა ორ ქართულ პოლიტიკურ ერთეულსშორის. მართალია მისი ნეიტრალიზაცია მოხრეხდა, ბაგრატ მუხრანბატონმა დაატყვევა, მაგრამ ბრძოლა ამით არდამთავრებულა. 1513 წელს ქართლის მეფემ, დავით მეათემ კახეთის დაკავება შეძლო მაგრამ იქ მდგომარეობასაგარეო ფაქტორების და ადგლილობრივი ფეოდალების წინააღმდეგობის გამო ვერ განიმტკიცა. უფლისწულილევანი კახელმა დიდიებულებმა გახიზნეს და 1518 წელს მეფედ გამოაცხადეს. 1520 წელს პანკისის ციხე ქართლისსპას ქონდა ალყაშემორტყმული, თუმცა დავით მეათემ პოზიციები დათმო და ლევანს დაუზავდა, მან ის კახეთისმეფედ აღიარა. ამ უკანასკნელმა რთულ საგარეო პოლიტიკურ ვითარებაში კახეთში სტაბილურობის და სიმშვიდისშენარჩუნება შეძლო, ხოლო ქართლში კი ომიანობა იყო.

1574 წელს პანკისის მისადგომები უკვე შიდა კახური დაპირისპირების ასპარეზად იქცა, ლევან მეფის ვაჟებისტახტისათვის ბრძოლა ალექსანდრეს გამარჯვებით დასრულდა. ხოლო ქაიხოსრო კი დამარცხდა (ლევანის ვაჟი შამხალ ყურმუსალის ასულისაგან).

1601 წელს კახეთის სამეფო კარზე გადატრიალბა მოხდა, სნეული ალექსანდრე II საკუთარმა ვაჟმა დავითმა აიძულაბერად აღკვეცილიყო ხოლო თავად კი ერთი წლით დაიკავა ტახტი 1602 წლემდე.  ახალი რეალობა ვერ მიიღოუზურპატორის ძმამ – გიორგი ბატონიშვილმა ერთგულ თავადებთან ერთად შეთქმულება მოაწყო. თუმცა ეს ამბავიგამჟავნდა და ბატონიშვილი ქართლში გაიხიზნა. ქართლის მეფემ, გიორგი X-მ ლტოლვილი არ შეიფარა დაუზურპატორს გადასცა – ის პანკისის ციხეში გამოკეტეს. ამ ამბიდან დავითი მალე გარდაიცვალა და ტახტზედაბრუნებულმა ალექსანდრე II-მ ერთგული ვაჟი დაიხსნა.

გამოხდა ხანი და ამ მოვლენების შემდეგ მალევე,  პანკისის ციხეში დაბანაკდა რუსეთის ელჩობა მცველი რაზმით.ხსენებული რაზმიდან 40 მეთოფე  ალექსანდრე II-ს ბრძოლაშიც კი ახლდა. რუსეთი კავკასიაში პოზიციებისგამყარებას ცდილობდა და კახეთის სამეფოს ინტერესებზე თამაშით მდგომარეობა კიდევ უფრო დაამძიმა.დაღესტანზე უნიათო შეტევა მალევე დამთავრდა სრული ფიასკოთი, ხოლო შაჰ-აბას პირველმა კახეთზე ზეწოლაგააძლიერა, მისი იარაღი იყო ალექსანდრე II-ის გამაჰმადიანებული შვილი კონსტანტინე-მირზა. 1605 წლის 12მარტს ძეგამში მეფე დარბაზობდა, სწორედ ამ დროს რენეგატი კონსტანტინეს ბრძანებით მოკლეს ის ყიზილბაშებმა.მათ არც გიორგი ბატონიშვილი და მეფის ერთგული დიდიებულები გაუშვეს ცოცხლები. კახეთში ძალაუფლებაკონსტანტინე-მირზამ იგდო სპარსელთა ზურგით. მაგრამ ის მალე აჯანყებულთა მსხვერპლი გახდა. აი შემდეგ კისაქართველოში დიდი უბედურება დატრიალდა რასაც ქვეყნის ამოგდება მოყვა. კახეთის ტახტეზე ასულ 16 წლისთეიმურაზ I-ს და რეგენტს ქეთევან დედოფალს წინ დიდი განსაცდელი ელოდათ. 1614 წელს გააფთრებულიწინააღმდეგობის მიუხედავად, ყიზილბაშთა იერიშით პანკისის ციხეც დაეცა. ოპერაციას უშუალოდ სარდლობდაშაჰი. მაშინ პანკისის ციხეში სეფე საგანძური ინახებოდა, როემლიც სპარსელთა ნადავლი გახდა. მთელი ქვეყანააოხრდა და გავერანდა, მოსახლეობა განადგურდა. ეს იყო პანკისის ხეობის დაცარიელების პერიოდი. ამის შემდეგ აქცხოვრება დიდი ხანს ვერ აღსდგა, ლეკიანობის პირობებში ეს ადგილები მთიალეთა თარეშის ასპარეზად იქცა.

1664 პანკისის ციხე რამდენიმეთვიან ალყაში მოექცა, აქ გამაგრებული იყო  ერეკლე I, შემედგომში ნაზარალი-ხანი.ის თუშების დახმარებით კახეთში გამეფებას ცდილობდა.  მისი ოპოზიცია იყო ქართლის მმართველი ვახტანგ Vშაჰნავაზი და მისი ვაჟი არჩილი რომლესაც ასევე ისლამი ქონდა მიღებული და შაჰნაზარ-ხანის სახელით იყოცნობილი, სპარსელთაგან ზურგმიცემული. ხელმოცარული ერეკლე პირველი რუსეთში გაბრუნდა და მოგვიანებითსხვა ფორმით ჩერთო ქართულ პოლიტიკაში. აი პანკისის ციხე კი ნელ-ნელა ლოკლალური მნიშვნელობისსიმაგრემდე დაკნინდა და ის უფრო მაღრაანის ციხის სახელით მოიხსენიებოდა. ლეკიანობის ალაგმვის შემდეგპანკისში ჩამოსახლება დაიწყეს ქისტებმა, აქვე გაჩნდნენ ოსი მოახალშენეები და ქართულმა სოფლებმაც წელიმოიდგა. რუსეთის იმპერიის პირობებში, კავკასიისთვის ომების დამთავრების შემდეგ ერთ დროს ბურჯმაგარიპანკისის ციხე ტყემ შთანთქა და მისი კედლები დღე ძვირად სანახავია თუმცა მათ გრანდიოზულობა მაინცამჩნევიათ.

 

თუ ციხეს აღმოსავლეთიდან მიადგებით, უნდა გაიაროთ კარიბჭე რომელიც მასიურ ლოდებზეა დაშენებული.აქედან მშვენიერი ხედი იშლება ალაზნის ველსა და გომბორ-თიანეთის მიმართულებაზე, ჩანს პანკისის ხეობა დანაწილობრივ კავკასიონიც. როგორც ჩანს სამშენებლო მასალად ადგილობრივი ქვა გამოუყენებიათ, კარიერის ძებნაარ იქნებოდა საჭირო რადგან მკვრივი ქანები პირდაპირ მიწის ზედაპირზეა ამოზრდილი. ამიტომაც მშენებლებს ქვაარ დაუშურებიათ და პანკისის ციხის კედლები ზოგან 7-8 მეტრის სიმაღლეზეა აზიდული.

                                             

თუ კარიბჭიდან ზედა ციხის უმაღლესი წერტილისკენ წახვალთ ტყის საფარიდან გამოიკვეთება მასიური, მრგვალიკოშკის სილუეტი. ეს მარტო საფორტიფიკაციო ნაგებობა არ არის, მშვენივრად არის შემონახული წყალსატევი დაჭის ფორმის ნაკვეთური კოშკის სტრუქტურაში. ეს იყო წყლის სტარტეგიული მარაგის შესავსებად შექმნილი ავზი,რაც ფირად მნიშვნელოვანია მთის წვერზე აგებული ციხისთვის რომელსაც მრავალთვიანი ალყისთვისაც კიგაუძლია.

წყალსატევი კოშკიდან ოდნავ მოშორებით, მცირე დაღმართის ბოლოს ციტადელის ნაშთებია შედარებით კარგადშემორჩენილი. აქ არის დარბაზული ეკლესია აგურის ფასადით, დიდი შენობის და რამდენიმე სათავსოს ნანგრევები.სწორედ ეს ადგილი უნდა ყოფილიყო პანკისის ციხის ცენტრალური ადგილი და სავარაუდოთ მეფის/პატრონისსამყოფელიც აქ მდებარეობდა.

 

ციტადელიდან სამხრეთითქვედა ციხის სტრუქტურა განუვიტარებიათ ტერასულად. ტყის საფარის გამო დღესრთულია მისი გეგმარების მთლიანად აღქმა.

ავტორი: შალვა ნაკაიძე

ავარიელები და სხვა დაღესტნელი ხალხები

დაღესტანი საქართველოს ჩრდილო-აღმოსავლეთით მდებარეობს და მისი სახელწოდება თურქულ-ირანული სიტყვებისაგან შედგება: «დაღ» თურქულად მთას ნიშნავს, ხოლო «ესთან» გეოგრაფიული დასახელების ირანული მაწარმოებელია. ეს სახელწოდება XIV საუკუნეში ჩნდება და საბოლოოდ მკვიდრდება XVI საუკუნიდან. ასე რომ, დაღესტანი რეალურად ამართლებს თავის სახელწოდებას — იგი «მთების ქვეყანაა». ეს პატარა ქვეყანა დიდი ეთნიკური და ენობრივი მრავალფეროვნებით გამოირჩევა.
დაღესტნის მოსახლეობა 2002 წლის აღწერის მონაცემებით, 2 576 ათას ადამიანს შეადგენს; ისინი, ძირითადად, კავკასიურ, თურქულენოვან და ირანულენოვან ხალხებს მიეკუთვნებიან. დაღესტნურ ენებში სამი უმთავრესი ჯგუფი გამოიყოფა: ავარიულ-ანდიურ-დიდოური, ლაკურ-დარგოული და ლეზგიური. სულ ცნობილია 26 დაღესტნური ენა. დაღესტნური ენები იბერიულ-კავკასიურ ენათა ოჯახს მიუკუთვნება.
დაღესტნურ ენაზე მოლაპარაკეთაგან ხუთ ძირითად ხალხს გამოყოფენ: ავარიელებს, დარგოელებს, ლეზგებს, ლაკებსა და თაბასარანელებს. თითოეული დასახელებული ხალხის ირგვლივ კონცეტრირებულია შედარებით მცირე ეთნიკური ჯგუფები, რომლებიც ენით, კულტურითა და ყოფით შედარებით ახლოს დგანან ერთმანეთთან. გარდა ამისა, ცალკე განიხილავენ რუთულებს, აღულებსა და წახებს, რომელთა ენა, ისევე როგორც თაბასარანელებისა, ლეზგიურ ენათა ჯგუფს მიეკუთვნება. დარგოელებს (356 ათასი) მიეკუთვნებიან საკუთრივ დარგოელები, ხაიდაყელები და კუბაჩელები. დარგოელების ტრადიციული დასახლების ადგილი შუა დაღესტნის მთისა და მთისწინა რაიონებია, ზღვისპირეთის ზოლსა და მდინარე ღაზიყუმუხის აუზს შორის. ისინი ავარიელების შემდეგ დაღესტანში სიდიდით მეორე ეთნიკური ჯგუფია.
ლეზგებს (262 500) მიეკუთვნებიან თვითონ ლეზგები, თაბასარანელები, აღულები, რუთულელები, წახები. ლეზგების ძირითადი საცხოვრებელი ადგილი დაღესტნის სამხრეთ-აღმოსავლეთი რაიონია. ლეზგიურ ენაზე მოლაპარაკე ხალხთა ჯგუფს მიეკუთვნებიან, აგრეთვე, ჩრდილოეთ აზერბაიჯანში მცხოვრები მცირერიცხოვანი ხალხები: უდიები, ბუდუხები, კრიწები და ხინალუღები. უდიები ცხოვრობენ საქართველოშიც, ყვარლის რაიონის სოფ. ზინობიანში.
ლაკები (120 ათასი) ცხოვრობენ მთიანი დაღესტნის ცენტრალურ ნაწილში, თაბასარანელები (98 ათასი) კი — დაღესტნის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში. აღულები (16 500), რუთულები (17 800) და წახები (6 600) ცხოვრობენ დაღესტნის სამხრეთში. რუთულებისა და წახების ნაწილი ცხოვრობს აზერბაიჯანშიც: ზაქათალის, კახისა და ბელაქნის რაიონებში.
შუა საუკუნეებში დაღესტნის ტერიტორია და მოსახლეობა მეზობელ ხალხთა მიერ, მიუხედავად ეთნიკური მრავალფეროვნებისა, ხშირად ერთიან წარმონაქმნად აღიქმებოდა. მაგალითად, ქართველებმა განაზოგადეს ერთ-ერთი დაღესტნური ტომის სახელწოდება და მთელ დაღესტანს «ლეკეთს» უწოდებდნენ, დაღესტანში მცხოვრებ ეთნიკურ ჯგუფებს კი «ლეკებს». ეს სახელი დღესაც გამოიყენება დაღესტანში მცხოვრები ეთნიკური ჯგუფების აღმნიშვნელ ტერმინად.
დაღესტანში მცხოვრები ეთნიკური ჯგუფებიდან საქართველოში, ძირითადად, ცხოვრობენ ავარიელები, ლაკები, ლეზგები. მათ შორის ყველაზე მრავალრიცხოვანნი ავარიელები (თვითწოდება — მაარულალ), იგივე ხუნძები არიან, რომლებიც კომპაქტურად სახლობენ აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთში (ისინი ანწუხისა და კაპუჭის თავისუფალ მეთემეთა შთამომავალნი არიან). ავარულ-ანდიურ-დიდოურ ენებზე მოლაპარაკე ეს ეთნიკური ჯგუფი დაღესტნის ხალხებს შორის ყველაზე მრავალრიცხოვანია (650 ათასი). ის ავარელების სახელით ძირითადად რუსულ ლიტერატურაში არის ცნობილი, ქართულ ისტორიულ წყაროებში კი ამ ტომებით დასახლებული ქვეყანა ხუნძეთად მოიხსენიება, თუმცა ტერმინი — ავარელები — ქართულ საისტორიო ლიტერატურაშიც გვხვდება.

XX საუკუნის 40-იანი წლებიდან ავარიელების ნაწილი მაღალმთიანი რაიონებიდან ჩამოსახლდა ბარში, ყიზლარის, ხასავიურთისა და ყიზილიურთის რაიონებში. დაღესტნის გარდა, ავარიელები ცხოვრობენ აზერბაიჯანში — ზაქათალასა და ბელაქნის რაიონებში. მათი ახლო მონათესავეები არიან: ანდიელები, ახვახელები, ბოთლიხელები, ღოდობერიელები, ტინდიელები, კარატალები, ჭამალელები, ბაგვალები (ანდიური ქვეჯგუფი), დიდოელები ანუ ცეზები, ბეჟიტელები, ხვარშიელები, ჰინუხელები, ჰუნზიბელები (დიდოური ქვეჯგუფი).

ისტორიული ნარკვევი

საქართველოს მოსახლეობის 2002 წლის აღწერის შედეგების მიხედვით, საქართველოში 1996 ავარიელი ცხოვრობს (1989 წელს — 4230 ცხოვრობდა), 210 ლაკი (1989 წელს — 426), 44 ლეზგი (1989 წელს — 720). მათგან მხოლოდ ავარიელები არიან კომპაქტურად დასახლებულნი. ავარიელების აბსოლუტური უმრავლესობა ყვარლის რაიონის სოფლებში — თივში, ჩანთლისყურეში, სარუსოსა და თხილისწყაროში ცხოვრობს.
საქართველოსა და დაღესტნელ ხალხებს შორის ურთიერთობას ხანგრძლივი ისტორია აქვს. ჯერ კიდევ ქართლის მეფე ფარნავაზი დაღესტნელ ხალხებთან ერთად იბრძოდა დამპყრობლების წინააღმდეგ. საქართველოში ქრისტიანობის გავრცელების შემდეგ კი დაღესტანში ქართველი მისიონერები გამოჩნდნენ. ქართველების მიერ ქრისტიანობის გავრცელების მცდელობად უნდა მივიჩნიოთ X-XI საუკუნეებში აშენებული ქრისტიანული ეკლესია სოფ. დათუნში, ავარიის ყოისუს ხეობაში. ეკლესიას იმ პერიოდის ქართულ ხუროთმოძღვრებასთან აქვს კავშირი. დაღესტანში აღმოჩენილია, აგრეთვე, ქვის ჯვრები ორენოვანი წარწერებით. ქრისტიანობის გავრცელება დაღესტანში სავარაუდოდ, XIV საუკუნეში, თემურ-ლენგის ლაშქრობების დროს, შეწყდა, როდესაც დაღესტნის ისლამიზაცია დასრულდა. მომდევნო საუკუნეებში საქართველოსა და დაღესტანს შორის ურთიერთობები გართულდა. შედარებითი მშვიდობა კახეთის მეფის ლევანის პერიოდში (1520-1574) შეიმჩნეოდა, რომელმაც «მოიყვანა და დასხნა ლეკნი» ფიფინეთში ანუ ჭარში. მათი მოვალეობა ზაფხულობით მთებიდან ყინულის ჩამოტანა იყო. ეს მიწები 1727 წელს ოსმალეთის სულთანმა საგანგებო ფირმანით დაუმტკიცა ჭარელ ლეკებს. ამით მათ გავაზის წყლამდე ვრცელი ტერიტორიები დაეთმოთ.
XVII საუკუნიდან იმდენად გახშირდა თავდასხმები საქართველოს ტერიტორიაზე დაღესტნის მხრიდან, რომ ამ მოვლენამ საქართველოში თავისი სახელიც კი შეიძინა — «ლეკიანობა». დაღესტანიდან საქართველოში განხორციელებულ სამხედრო ექსპედიციებს დაღესტნელი ფეოდალები ხელმძღვანელობდნენ. ერთ-ერთი ასეთი მოლაშქრე კოხტა ბელადი იყო, რომელმაც 1757 და 1759 წლებში ილაშქრა საქართველოში. დარბევისა და გაძარცვის მიზნით მოწყობილმა ამ ლაშქრობებმა დიდი ზიანი მიაყენა აღმოსავლეთ საქართველოს მოსახლეობას.
დაღესტნელი ხალხები, კერძოდ კი ავარიელები, საქართველოში დასახლებას ქვეყნის რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში შესვლის შემდეგ იწყებენ. მათი ნაწილი სოფ. თივში XIX საუკუნის მეორე ნახევარში ჩამოსახლდა, ნაწილი კი — უფრო მოგვიანებით, 1957 წელს. XX საუკუნის 30-40-იან წლებში ავარიელებს კახეთის სამი სოფელი ეჭირათ: თივი, თებელჯოხი (1944 წელს ავარიელების ჩეჩნეთში გადასახლების შემდეგ ეს სოფელი აღარ არსებობს, მისი მიწები შეუერთეს სოფ. ჭიკაანს) და ხაშალხუტი (დღეს სოფ. მთისძირი). თივსა და თებელჯოხში მხოლოდ ანწუხელები ცხოვრობდნენ, ხაშალხუტში — კაპუჭელები.
1944 წელს, ვაინახების შუა აზიაში დეპორტაციის შემდეგ, მათ ადგილას, სხვებთან ერთად, საქართველოდან აყრილი ლეკებიც ჩაასახლეს (633 ოჯახი). ჩეჩნების სამშობლოში დაბრუნების შემდეგ კი დაღესტნელებმა თვითნებურად მიატოვეს ახალი საცხოვრებელი ადგილი და კახეთში დაბრუნდნენ. ავარიელები ჯერ ქართულ სოფლებში დაფანტეს, შემდეგ, მათი კატეგორიული მოთხოვნით (რასაც თავიანთი რელიგიური მიკუთვნილობით ხსნიდნენ), ცალკე დაასახლეს და ასე გაჩნდა ავარიელთა სოფლები: თივი, სარუსო, თხილისწყარო და ჩანთლისყურე. ოთხივე სოფელი ყვარელ-ლაგოდეხის გზაზე მდებარეობს.
1990-ანი წლების დამდეგს ქვეყანაში განვითარებული ცნობილი მოვლენების შედეგად ავარიელების ერთმა ნაწილმა ისტორიულ სამშობლოში დაბრუნება გადაწყვიტა და სახლების გაყიდვა დაიწყო. იმ პერიოდში სახელმწიფოს მხრიდან სახლების შესყიდვაზე დაიხარჯა 4372 ათასი მანეთი და მაშინდელმა პრეფექტმა მათში ადგილობრივი, ძირითადად მრავალშვილიანი ოჯახები შეასახლა. ავარიელთა დარჩენილი ოჯახებიც გამოთქვამდნენ დაღესტანში დაბრუნების სურვილს და თავიანთი სახლების დაჩქარებულ შესყიდვას მოითხოვდნენ. 1991 წელს ავარიელების დაღესტანში ორგანიზებულად გადასახლების საკითხთა მოსაგვარებლად ჩამოსული იყო დელეგაცია, შეიქმნა სამთავრობო კომისიაც. რუსეთის ფედერაციაში ბორის ელცინის პრეზიდენტობის პერიოდში იყო მცდელობა იმისა, რომ საქართველოს მთიანეთსა და დაღესტანში მცხოვრები ავარიელების გამყოფი სახელმწიფო
საზღვარი გამჭვირვალე გაეხადათ, რათა ავარიელებს ისტორიულ სამშობლოში მიმოსვლა გაადვილებოდათ. იმ დროს საზღვარზე გადასვლა განსაკუთრებულ სირთულეებთან არ იყო დაკავშირებული და ავარიელებიც ხშირად კვეთდნენ სახელმწიფო საზღვარს თავისი ახლობლებისა თუ წმინდა ადგილების მოსანახულებლად.
1990-იანი წლების შემდეგ შექმნილ ახალ ვითარებასთან ადაპტაციის პრობლემა და ქვეყანაში მიმდინარე პროცესებისგან სრული იზოლაცია, ავარიელებს ისტორიულ სამშობლოში გადასახლებისკენ უბიძგებს, რაც უახლოეს წლებში საქართველოში მათი რაოდენობის კიდევ უფრო შემცირებას გამოიწვევს.

საცხოვრებელი გარემო

კახეთის დაღესტნურ სოფლებს, რომლებიც ტიპური კახური სოფლებისაგან არ განსხვავდებიან, ერთმანეთისაგან ხევები ჰყოფთ. დაგეგმარება გზისპირულია. მთავარი გზატკეცილიდან სოფლებში შემავალ ცენტრალურ ქუჩას პარალელური და ერთმანეთში გამავალი მცირე ქუჩები უერთდება. დასახლება წარმოდგენილია ქუჩის ორივე მხარეს განლაგებული კარმიდამოებით, სადაც საცხოვრებელი და მცირე ზომის სამეურნეო ნაგებობები (ბაკი, სასიმინდე, გომური და სხვ.) ერთმანეთს უკავშირდება. წინათ სამეურნეო ნაგებობები სოფლის ბოლოს, უშუალოდ სამეურნეო ზონაში იყო, მაგრამ სოფლების დღევანდელი სახით ფორმირების შემდეგ, ისინი საკარმიდამო ტერიტორიაზე გადმოიტანეს. სოფელი უბნებად არის დაყოფილი.
ყველა სოფლის ცენტრში რომელიმე ადმინისტრაციულ დაწესებულებასთან არის მოედანი, რომელიც სოფლის საერთო «გოდეკანად» (საკრებულოდ) ითვლება. წინათ ყველა უბანს თავისი გოდეკანი ჰქონდა, დღეს ეს პრონციპი მოშლილია და გოდეკანსაც თავისი პირვანდელი სახე და ფუნქციები დაკარგული აქვს. ლეკურ დასახლებათა მცირე ერთეულს წარმოადგენს «ყაე» — სოფლის შემადგენელი უბანი, რომელიც პოლიგენური ხასიათისაა, ანუ რამდენიმე გვარით არის წარმოდგენილი.
მოსახლეობის მატების შედეგად სოფელიც გაიზარდა და ახალი პოლიგენური უბნები გაჩნდა, თავდაპირველი უჯრედი კი გაზრდილი სოფლის შემადგენელ ნაწილად იქცა.
XIX-XX საუკუნეების მიჯნაზე დაღესტანში დიდი ოჯახები მხოლოდ გადმონაშთის სახით არსებობდა, იქ, უმთავრესად, ინდივიდუალური ოჯახები იყო. კახეთში ჩამოსახლებული ინდივიდუალური ოჯახების მოთხოვნილებებს კი სრულიად აკმაყოფილებდა აქ გავრცელებული მიწურ-ბანიანი სახლები. თავდაპირველად ავარიელები მიწურებში ცხოვრობდნენ, შემდეგ კი მათ საცხოვრებელი ნაგებობების სხვადასხვა მასალით შენება დაიწყეს. გვხვდება წნული, ფიცრული და ქვითკირის სახლები. წნული სახლი ამავე ტიპის ქართული სახლებისაგან არაფრით განსხვავდება. ავარიელთა სოფლებში ქვითკირის სახლებმა განვითარების იგივე გზა განვლეს, რაც ანალოგიურმა სახლებმა საქართველოში. მშენებლები, ძირითადად, კახელი ქვისმთლელები და ხუროები იყვნენ. უფრო მოგვიანებით გავრცელდა ორსართულიანი სახლი შემინული ან ღია რკინის მოაჯირიანი აივნით (ვერანდით), თუნუქის სახურავით და მარმარილოს კიბით. სახურავი და აივანი უმეტესად დეკორირებულია. ქვედა სართულს წინათ სამეურნეო დანიშნულებისათვის ხმარობდნენ, დღეს კი საცხოვრებლად გამოიყენება.

ოჯახი

კახეთის ავარიელთა ოჯახები ინდივიდუალურია, მუსლიმური კულტურისათვის დამახასიათებელი მრავალცოლიანობა აქ ნაკლებად გვხვდება. თანამედროვე პერიოდში ქორწინების ძველი ტრადიციები თითქმის დავიწყებულია. დასაშვებია გვარის («თუხუმის») შიგნით ქორწინება. ქალებს ან ერთმანეთში ათხოვებენ, ან დაღესტნიდან მოჰყავთ. ქართველებთან და სხვა ეთნოსის წარმომადგენლებთან შერეულ ქორწინებას, იშვიათი გამონაკლისის გარდა, ადგილი არ აქვს. ქალის შეფასების კრიტერიუმები ყოველთვის ითვალისწინებდა მის შრომისმოყვარეობას, ოჯახის ავტორიტეტს, ძმათა სიმრავლესა და პოპულარობას. წინათ ქალის დაქორწინების გადაწყვეტილებას მისი მშობლები იღებდნენ, გასათხოვარს არავინ არაფერს ეკითხებოდა. დღეს უკვე ერიდებიან ადრეულ ასაკში დაოჯახებას, მეტ ინიციატივას იჩენენ თვითონ ახალგაზრდები მომავალი მეუღლის შერჩევისას. კვლავინდებურად დიდი ყურადღება ექცევა ქალის პატიოსნებას. საქორწინო ურთიერთობების ციკლი ორი ეტაპისაგან შედგება — ნიშნობისა და ქორწილისაგან. დღეს ავარიელი ქალის მზითევი, წინანდელთან შედარებით, უფრო გამრავალფეროვნდა. საქორწინო
რიტუალში შეიმჩნევა ქართული (ქრისტიანული) კულტურის გავლენა (მუსიკის თანხლება, სუფრის წესები და ა.შ.). აუცილებელია ქორწინების რელიგიურად გაფორმება. საქორწინო ტერმინოლოგიაში შესულია ქართული სიტყვები: «მაჭანკალი», «მაყარი», «მეჯვარე».

სამეურნეო ყოფა

დაღესტნელების მიერ საქართველოში მიწების დაკავების პროცესს, თავდაპირველად, ეკონომიკური ინტერესები ედო საფუძვლად. აქაური ლეკები ოდითგანვე საქართველოს ზამთრის მდიდარი საძოვრებით სარგებლობდნენ. ანწუხელები და კაპუჭელები ბეჟანიანის მინდორზე (ძველი გავაზი, დღევანდელი ახალსოფელი) და მდ. შოროხევის სანაპიროზე გამოსაზამთრებლად ჩამოდიოდნენ,
ზოგიერთი დაღესტნური თემი სასაძოვრე ადგილებს იჭერდა ქართუბანში, ხოლო თებელისა და ჭურმუტის ლეკობა ლაგოდეხში ბინავდებოდა. მათ ჩამოსახლებას კიდევ უფრო შეუწყო ხელი მეურნეობის მომთაბარულმა ხასიათმა. ისინი კახეთში სეზონურად ცხოვრობდნენ (სექტემბრიდან მაისის ბოლომდე) და საძოვრების გამოყენებისათვის «საბალახეს» იხდიდნენ. თუ თავდაპირველად ფარებს მარტო მწყემსები მოჰყვებოდნენ, შემდეგ ოჯახებით იწყეს სიარული. მალე საკარმიდამო ნაკვეთები შემოიერთეს და ადგილზე დაიწყეს მეურნეობის წარმოება. გაჩნდა ლეკური დასახლებები. XIX საუკუნის 80-იანი წლებიდან საქართველოს საძოვრებზე მომთაბარე ლეკებს სახაზინო მიწების ფონდიდან 200 დესეტინა მიწა ეჭირათ ავანის ხეობაში (ავანი მდინარეა ყვარლის რაიონში, მდინარე ალაზნის მარცხენა შენაკადი. მას სათავე კახეთის კავკასიონის წყალგამყოფ ქედზე აქვს).
მაღალმთიანი ზონიდან საქართველოს ნაყოფიერ მიწებზე დამკვიდრების შემდეგ ავარიელებს საშუალება მიეცათ დაეხვეწათ თავიანთი სამეურნეო ტრადიციები და გაემრავალფეროვნებინათ შრომითი საქმიანობის სფერო. დაღესტნელებმა ქართველებისაგან მათთვის მანამდე უცხო სამეურნეო დარგები აითვისეს (მევენახეობა, მეფრინველეობა, მეფუტკრეობა, მეაბრეშუმეობა, მეხილეობა). შეიცვალა მათი სამეურნეო პირობები და შრომის იარაღები. გაიზარდა მემინდვრეობის ხვედრითი წილი, ახლა მას ავარიელთა საოჯახო ეკონომიკაში მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს. სახვნელი, რომელსაც დაღესტნის მთის პირობებში ხმარობდნენ, ქართულმა გუთანმა ჩაანაცვლა, რასაც თანამედროვე ტექნიკის გამოყენება მოჰყვა. ავარიელებმა კახელებისაგან აითვისეს მეღვინეობის კულტურა.

ავარიელებმა საქართველოში დიდხანს შემოინახეს მომთაბარე მესაქონლეობის წესი, ე. წ. ორხელაობა, რაც ზაფხულობით საქონლის სამთო სადგომებზე გადარეკვას და იქ მეურნეობის წარმოებას გულისხმობს — ოჯახის გაუყოფლად მთასა და ბარში ფუნქციები გადანაწილებული იყო ოჯახის წევრებს შორის. ამ ტიპის მეურნეობა, პრაქტიკულად, 1940-იან წლებამდე ფუნქციონირებდა. მეურნეობის ტრადიციული ფორმებიდან ავარელებში შემორჩენილია მეცხვარეობა. ცხვარი ავარელებს ბოლო დრომდე დაღესტნის მთიანეთში გადაჰყავდათ. რუსეთთან სავიზო რეჟიმის შემოღებამ, საქონლის საძოვრებთან დაკავშირებით, გარკვეული პრობლემა წარმოშვა.

რელიგიური რწმენა-წარმოდგენები

ავარიელები ოფიციალურად მუსლიმი სუნიტები არიან, თუმცა მათი რწმენა არქაული ისლამური და ქრისტიანული (შედარებით მცირე დოზით) რელიგიების ელემენტთა ნაზავს წარმოადგენს. ქრისტიანული კულტურის კვალი კარგად ვლინდება ლეკების მიერ ქრისტიანული დღესასწაულების — ალავერდობისა და ნეკრესობის — ქართველებთან ერთად აღნიშვნის ტრადიციაში. ისლამური ტრადიციები ნათლად იკვეთება, მაგალითად, მიცვალებულის დაკრძალვის წესებში.
განსვენებულს ჯერ ბანენ, თეთრ სუდარაში ახვევენ და მარჯვენა გვერდზე მწო- ლიარეს ასაფლავებენ, პირით სამხრეთისაკენ, მზის ჩასვლამდე. დასაფლავების დღეს იკრძალება იარაღის სროლა, მიწის დამუშავება, სოფლიდან გასვლა. მიცვალებულის სულის მოსახსენიებლად იხდიან ქელეხს. სუფრა ოჯახში იშლება დაკრძალვის დღეს, აგრეთვე, მესამე ან მეშვიდე პარასკევს, მეორმოცე დღეს და წლისთავზე. საერთო სუფრა კი ყურბან ბაირამის დღესასწაულზე იციან. ქართული კულტურის გავლენა შეინიშნება სასაფლაოების დიზაინში (ქვის მოხატულობა, ქართული წარწერები — უმთავრესად ქართველი მეგობრებისაგან), ქვაზე მიცვალებულის სურათის დახატვა ან მოთავსება, რაც ისლამური წესით, იკრძალება. ბოლო დროს დაიწყეს საფლავების შემოღობვა და ყვავილებით შემკობა, თუმცა თანამედროვე რეისლამიზაციის პროცესები აქაც იჩენს თავს — საფლავის ქვებზე ვხვდებით ისლამურ სიმბოლიკას — ნახევარმთვარეს, მიზგითების გამოსახულებას, არაბულ წარწერებს, თარიღებს ჰიჯრის კალენდრით და ა.შ.). ავარიელთა სოფლებში მოქმედებს მეჩეთი. არიან მოლები. მართალია, მეჩეთები არაა რეგისტრირებული და ამდენად ისინი მოხეტიალე მოლებად ითვლებიან, მაგრამ სოფლებში დიდი ავტორიტეტით სარგებლობენ.

სტატიის ავტორები – მამუკა კომახია, ნათია ჯალაბაძე;
მასალა აღებულია წიგნიდან – “ეთნოსები საქართველოში”, საქართველოს სახალხო დამცველის ბიბლიოთეკა, თბილისი, 2008წ.

რუსეთის სამხედრო ძალები და შესაძლო სრული ოკუპაცია

დღეს კავკასიის სხვადასხვა ოკუპირებულ რეგიონებში 120000 ათასამდე რუსი სამხედრო მოსამსახურეა დისლოცირებული და ამ ბაზებზე რუსეთის ხელთ არსებული ყველაზე თანამედროვე შეიარაღებაა განლაგებული. მათ შორის, Т-90 ტიპის ტანკები, Точка-У-ს ტიპის ტაქტიკური რაკეტები (მოქმედების რადიუსი 120 კილომეტრი), ზალპური ცეცხლის დანადგარი Смерч (90 კილომეტრი), ასევე საზენიტო სარაკეტო კომპლექსი С-300. 220მმ-ნი ზალპური ცეცხლის რეაქტიული სისტემა 9კ57 ურაგანი ,და სხვადასხვა რეაქტიული არტილერიის სისტემები, რუკაზე რაც ჩანს ეს დახლებით 3 წლის მონაცემები არის. ამის მერე 2015 2016 წლწბში დაემატა სამაჩაბლოში, ორი მექანიზირებული ბრიგადა ,ერთი მოიერიშე ბატალიონი,აფხაზეთში ასევე განლაგდა დალის ხეობაში,სწრაფი რეაგირების სამთო ბატალიონი , და არტილერის ორი ასეული 122 მილიმეტრიანი ქვემეხებით.

ასევე დამატებული არის სხვადასხვა სამხედრო ქვედანაყოფები, ყაბარდო-ბალყარეთში, ინგუშეთში, იჩქერიაში, დაღესტანში, არტილერისაა და სპეციალური ძალების ბაზები, დაახლოებით დღესდღეობით სრულიად კავკასიის რეგიონში 12000-ი რუსი სამხედრო მოსამსახურე და პლიუს აზოვის შავი და კასპის ფლოტები ასევე მილიონამდე სამოქალაქო მხარე რომლებიც ერთნი იარაღით აკეთებენ იმპერიის საქმეს ხოლო მეორენი კარგად მოგეხსენებათ საინფორმაციო ომის მხარეები რომელიც ერთ საქმეს აკეთებს.. დამატებით იმ გარემოებებიდან რაც დღეს საქართველოში არის შექმნილი რუსული იმპერიული სისტემის მიერ არასამხედრო ძალის სახით ,რომლებიც არიან პოლიტიკური თუ არაპოლიტიკური მიმართულების სხვადასხვა ორგანიზაციები ბიზნესკომპანიები თუ ფონდები აი ამ ყველაფერს თუ ავიღებთ და გავაერთიანებთ იმ ბოლო აზრამდე მივალთ რომ,რუსეთი უეჭველი მშვიდობის მყოფელის პოზიციაში შემოვა საქართველოში,  და კიდევ ერთხელ ,მოხდება კავკასიის სრული ოკუპაცია, ყველა საერთაშორისო ბიზნესპროექტებთან ერთად განადგურდება შიდა ეკონომიკა ისედაც სავალალო მდგომარეობაში მყოფი.

არ არის გამორიცხული მოხდეს შიდა დაპირისპირებები შიდა კონფლიქტები ჯავახეთის აჭარის სახით და ეს გახდეს მიზეზი რუსისს აქ შემოსვლის, ზოგჯერ ადამიანები უმნიშვნელო ფაქტორებს ყურადღებას არ ვაქცევთ ხოლმე, მაგრამ თუ კარგად დავაკვირდებით ჩვენს წარსულს და დღევანდელს განსხვავებას ვერაფერში დავინახავთ ,რადგან სისტემა ერთიდაიგივეაა, უბრალოდ სისტემის დასამალად ზევიდან ლამაზი ნაჭერი გადაფარეს, რომ საზოგადოებას დაეჯერებინა დემოკრატია თავისუფლება, ადამიანი ყველაზე კარგად მაშინაა სამართავი როცა მას ,აჯერებ ისეთ რამეს რაც სინამდვილეში არ არსებობს,და თან არც გთხოვს დამტკიცებას ამ ყველაფრის მიუხედავად უქმნი პირობებს რომ ,ის მხოლოდ თავის პირად ინტერესებზე იყოს ორიენტირებული და მისი აზრისა თუ თვალთა ხედვა მის სახლს არ სცილდებოდეს, ამიტომ დღეს ამ პრობლემებზე რაც ჩვენს რეგიონში არსებობს რეალურად ,არავინ არაფერს არ ამბობს ან ვერ ამბობს, გარკვეული ზემოთ ხსენებული მიზეზების გამო. სულ რაღაც 5 წუთი რომ მოვიცალოთ თვითოეულმა ჩვენგანმა და დავფიქრდეთ გავიაზროთ წარსული აწმმყო და მომავალი თუ რა საერთოა ამ ყველაფერში და რა შეიძლება თავს დაგვატყდეს ,დარწმუნებული ვარ მეტი წილი ადამიანებისა თვითგამორკვევის გზას დაადგება, შევხედოთ უბრალოდ ამ ყველაფერს და დავფიქრდეთ რითი გვინდა დავუპირისპირდეთ ამ ძალას და რითი და როგორ გავანადგუროთ ის სისტემა რაც მუდამ გვებრძოდა.

 

ჩერქეზთა გენოციდის 152 წლისთავი ,თბილისი-ანაკლია ავტო-მსვლელობა

-არასამთავრობო ორგანიზაცია კავკასიური ალიანსი ამა წლის 21 მაისს მართავს თბილისიდან ანაკლიამდე ავტომსვლელობას , რუსეთის იმპერიის მიერ ჩერქეზების გენოციდის 152_ე წლისთავისადმი.

მივაგოთ პატივი დაღუპულ გმირ ,მოძმე ჩერქეზებს ანაკლიაში ჩერქეზების გენოციდისადმი მიძღვნილ მემორიალთან, მსურველებს შეუძლიათ გამოგვეხმაურონ ,ვისაც გული შესტიკივა საერთო კავკასიური ინტერესებისთვის ,დავანახოთ საერთო მტერს ,რომ კავკასიაში ძმობის, ერთად დგომის, ერთად ბრძოლის თავისუფლების ,ურთიერთ პატივისცემის ტრადიციების ,და სხვა მრავალი ჩვენი საერთო ღირებულებების ხანა არ დამთავრებულა და არც დამთავრდება არასდროს. ჩვენ შეგვიძლია ერთად დგომა ერთი ჭირისა და ერთი ლხინის გაზიარება. ვტომსვლელობაში მონაწილეობის მსურველები გამოგვეხმაურეთ ფეისბუქ გვერდზე  ან ნომერზე: 571-01-63-34

„შვიდი წელიწადი ეყარა ადამიანების ძვლები ზღვის ნაპირას. მამაკაცის წვერისა და ქალის თმისგან ყვავები ბუდეს იკეთებდნენ, შვიდი წელი ზღვა ადამიანის თავის ქალას საზამთროსავით ისროდა ნაპირ– ზე. მტერს არ ვუსურვებ იმის ნახვას, რაც მე ვნახე“მოვლენების უშუალო მონაწილე, 91 წლის ნაფსაუ იაბარაქხუ ჰანსაქხუ–იხსენებს:

მსგავსი რეალობით შეძრწუნებული მე–19 საუკუნის სამხედრო ისტორიკოსი ადოლფ ბერჟე წერდა: „ვერასოდეს დავივიწყებ იმ დამთრგუნველ შთაბეჭდილებას, ნოვოროსიისკის ყურეში თავმოყრილი მთიელების, რომელთა რაოდენობა ალბათ დაახლოებით 17 000 ადამიანი თუ იქნებოდა, ნახვამ რომ მოახდინა ჩემზე. მოგვიანებით, წელიწადის ცივ დროში, საარსებო სახსრების უქონლობა და ტიფისა და სახადის ეპიდემიის მძვინვარება მათ ყოფას სრულიად აუტანელს ხდიდა. ვის გულს არ შეძრავდა ღია ცის ქვეშ ცივ მიწაზე გართხმული, ძონძებში გახვეული ახალგაზრდა ჩერქეზი ქალის დანახვა, რომლის ორი ჩვილი შვილიდან ერთი კრუნჩხვით ღაფავდა სულს, მეორე კი უკვე გათოშილი დედის მკერდს ეპოტინებოდა შიმშილის მოსაკლავად“საზარელი სურათი გადაგვეშალა თვალწინ – გზა მოფენილი იყო ბავშვების, ქალების, მოხუცების დაგლეჯილი, ძაღლებისგან ნახევრად შეჭმული, გვამებით; შიმშილითა და სნეულებით დასუსტებულ გადასახლებულებს, ძლივს რომ დალასლასებდნენ, და წაქცეულებს ჯერ კიდევ ედგათ სული, დამშეული ძაღლები უღებდნენ ბოლოს. .

ჯანმრთელებს და ცოცხლებს მომაკვდავებზე ფიქრისთვის არ ეცალათ, არც მათ ელოდათ უკეთესი ბედი; გაწუწკებული თურქი შკიპერები ტვირთივით ეზიდებოდნენ ჩერქეზებს მცირე აზიის ნაპირებამდე და ავადმყოფობის უმცირესი ნიშანიც საკმარისი იყო, რომ წყალში მოესროლათ ნებისმიერი. ტალღებს ამ უბედურთა გვამები ანატოლიის ნაპირებთან გამოჰქონდა. . . დანიშნულების ადგილამდე ნახევარმაც ვერ ჩააღწია. ამგვარი უბედურება და ამგვარი მასშტაბებით იშვიათად თუ უნახავს კაცობრიობას“

რუსეთის იმპერიის მიერ მე-19 საუკუნეში,რუსეთ-კავკასიის ომის დროს განხორციელდა ადიღე-ჩერქეზეთის მიზანმიმართული ეთნიკური წმენდა, გამოთავისუფლებულ ტერიტორიებზე კაზაკების და რუსების ჩასახლების მიზნით. სულ ამ მოვლენებში განადგურებულ და გადასახლებულ იქნა მილიონ ნახევრამდე ჩერქეზული მოსახლეობის 90%–ზე მეტი. 1864 წელის 21 მაისს მოსახლეობის 90 პროცენტი ზოგი სამშობლოდან განდევნეს, ზოგი კიდე ადგილზე გაანადგურეს, მათ სამშობლო წაართვეს ,და ეს მათში ვინც იგულისხმება ყველას კარგად მოგვეხსენება ეს ბინძური სისტემა რომელიც ეფუძნება , იმ პრინციპებს რომლებიცა კავკასია კავკასიელების გარეშე, დღევანდელი მონაცემებით 35-მდე კავკასიის მკვიდრი ერი გაანადგურეს, :ჩერქეზების გენოციდით და მათი გადასახლებით,რუსეთის იმპერიამ დაამთავრა კავკასიისს სრული ოკუპაცია ,ეს არ არის მხოლოდ ჩერქეზი ხალხის ტკივილი, ეს არის სრულიად ,თვითოეული კავკასიელის ტკივილი. ეს არის ის იმ ტრაგედიების ერთ ერთი საშინელი ფაქტი რომელიც ხორციელდებოდა ,მანამდე და მის შემდგომაც დღემდე სრულიად კავკასიაში, იმედს ვიტოვებთ რომ სრულიად კავკასიელი ხალხები არ დაივიწყებენ იმ ტრაგედიებს იმ ,პირსისხლიანი მტრის ზრახვებს ჩადენილსა და სამომავლოს და ერთად მედგრად და ვაჟკაცურად გაერთიანდებიან ,საერთო მტრის წინააღმდეგ; ჩვენ უნდა შევქმნათ ერთიანი ძლიერი კავკასია რომელიც მუდამჟამს დაიცავს ჩვენს ღირებულებებს რაც კი რამ გაგვაჩნია და შემოგვინარჩუნეს ჩვენმა გმირმა წინაპრებმა. დიდება მათ სახელებს :

 

ბრძოლა თავისუფლებისთვის და ნიკოლოზ პირველის ანდერძი

კავკასიის ომი, ოფიციალური მონაცემებით, 1859 წელს დასრულდა. 1864 წელს დაეცა შამილის დამოუკიდებელი სახელმწიფოს უკანასკნელი ბასტიონი – ჩერქეზეთი.

იმის მიუხედავად, რომ მთიელები სისხლისმღვრელ ომში დამარცხდნენ, მეფის რუსეთის ხელისუფლება იძულებული გახდა, ანგარიში გაეწია ჩრდილოკავკასიელთა თავისუფლებისმოყვარეობისა და დამოუკიდებლობისკენ სწრაფვისთვის, ამიტომ მათ გარკვეული უფლებები მისცა, რომელთა გამოყენებაც ადგილობრივ თვითმმართველობაში შეეძლოთ.

მაგრამ რუსეთს მოსვენებას არ აძლევდა კავკასიაში აჯანყებების ახალი ტალღის აგორების შიში, ამიტომ გადაწყდა, დამოუკიდებლობისთვის მებრძოლთაგან ყველაზე აქტიურნი გადაესახლებინათ. 1864 წელს დაიწყო ჩეჩნების, დაღესტნელების, ოსებისა და ჩერქეზების თურქეთში გადასახლება. ეს პროცესი უმძიმესი აღმოჩნდა გადასახლებულთათვის. გზაში უამრავი ადამიანი იღუპებოდა. ყოველივე ამან დასავლეთის აღშფოთება გამოიწვია. ინგლისში გადასახლებულთა დახმარების კომიტეტიც კი შეიქმნა, რომელიც ჩრდილოკავკასიელებს სპეციალურად შექმნილი ფონდიდან გამოყოფილი თანხებით ეხმარებოდა.

ცარიზმის უსასტიკესი პოლიტიკის მიუხედავად, კავკასია დანებებას არ აპირებდა.

1877 წელს “დამორჩილებულ” ჩეჩნეთსა და დაღესტანში საერთო-სახალხო აჯანყებამ იფეთქა, რომელსაც სათავეში ედგა ალი-ბეკ ზანდაკსკი. რუსეთის 50-წლიანი ბრძოლის შედეგი – დამორჩილებული ჩრდილო კავკასია – კვლავ უარს აცხადებდა მორჩილებაზე. რუსეთს ყველაფერი უნდა გაეკეთებინა საკუთარი “მონაპოვრის” დასაცავად. ასეც მოხდა: აჯანყებულ რაიონებში უზარმაზარი სამხედრო ძალა გადაისროლეს. ჩეჩნეთში, ერთ ადგილობრივ მოსახლეზე 15 რუსი ოკუპანტი მოდიოდა. ამის მიუხედავად, რუსეთმა აჯანყების ჩაქრობას ზუსტად ერთი წელიწადი მოანდომა. აჯანყების მეთაურები, დაახლოებით 28 კაცი, სამხედრო-საველე სასამართლოს გადასცეს. მეთაურთა შორის იყვნენ: 23 წლის ალი-ბეკ ჰაჯი; 70 წლის უმა ზუმსოევსკი; მისი ვაჟი, გვარდიის ოფიცერი დადა ზუმსოევსკი. სასამართლოს თავმჯდომარემ მათ ტრაფარეტული კითხვით მიმართა: “ცნობთ თუ არა თავს დამნაშავედ იმპერიის კანონების წინაშე?” ალი-ბეკ ჰაჯიმ ყველა განსასჯელის სახელით განაცხადა: “ჩვენ ვაღიარებთ, რომ დამნაშავენი ვართ, მაგრამ მხოლოდ და მხოლოდ ალაჰისა და ჩეჩენი ხალხის წინაშე, რადგან ვერ შევძელით ალაჰისგან მომადლებული თავისუფლების მოპოვება!”

28 განსასჯელიდან ყველას სიკვდილი მიუსაჯეს. მათგან მხოლოდ ერთმა ისარგებლა იმპერატორისთვის შეწყალების თხოვნის გაგზავნის უფლებით. მას შეწყალებაზე უარი ეთქვა.

სიკვდილმისჯილებს ჩამოხრჩობის წინ უკანასკნელი სურვილის გამოთქმის საშუალება მისცეს. 28-დან მხოლოდ ერთმა, 70 წლის უმა ზუმსოევსკიმ, ითხოვა: “ბებერი მგლისთვის ყველაზე ძნელი თავისი დაფლეთილი ლეკვის ხილვაა – გთხოვთ, ჯერ მე ჩამომახრჩოთ, შემდეგ კი – ჩემი შვილი!” რუსეთის სასამართლო არც ისეთი დიდსულოვანი აღმოჩნდა, რომ მოხუცისთვის თუნადც უკანასკნელი სურვილი შეესრულებინა – სასამართლოს გადაწყვეტილებით, მამა და შვილი ერთ თოკზე ჩამოკიდეს.

ცარიზმის ანტიკავკასიური პოლიტიკის შედეგად ჩეჩნებისა და ინგუშების რაოდენობა 300 ათასით შემცირდა.

კავკასიელთა ბრძოლა დამოუკიდებლობისათვის საბჭოთა პერიოდში

1927 წლის მაისში ჩრდილო კავკასიის პირველ კონგრესზე დაფუძნდა ჩრდილო კავკასიისა და დაღესტნის გაერთიანებულ მთიელთა კავშირის ცენტრალური კომიტეტი. ეს ორგანო წარმოადგენდა დამოუკიდებელი სახელმწიფოს, ჩრდილო კავკასიის, დროებით მთავრობას. იმავე წლის სექტემბერში გაიმართა მეორე კონგრესი, რომელზეც დამტკიცდა ჩრდილო კავკასიის კონსტიტუცია. 1918 წლის 14 მაისს, როდესაც რუსეთში ძალაუფლება კომუნისტებმა ჩაიგდეს ხელში, ჩრდილო კავკასიამ დამოუკიდებლობა გამოაცხადა და გავიდა რუსეთის ფედერაციის შემადგენლობიდან. 1918 წლის 8 ივნისს დამოუკიდებელმა სახელმწიფომ მეგობრობის ხელშეკრულება გააფორმა თურქეთთან, რომელმაც ჩრდილო კავკასიის დამოუკიდებლობა აღიარა, ისევე, როგორც სხვა, არაერთმა წამყვანმა სახელმწიფომ.

ჩრდილო კავკასიის სახელმწიფოზე პირველი დარტყმა დენიკინელებმა განახორციელეს ლოზუნგით: “ერთიანი, განუყოფელი რუსეთისათვის!” მათ განიზრახეს, მეორედ დაემორჩილებინათ ჩრდილო კავკასია. დენიკინს დიდი წინააღმდეგობა გაუწიეს ყაბარდოსა და ჩრდილო ოსეთში. ამის შემდეგ მან ჩეჩნეთ-ინგუშეთისკენ გადაინაცვლა, მაგრამ ისეთ წინააღმდეგობას წააწყდა, როგორსაც არც ერთი მისი გენერალი არ ელოდა. ჩეჩნებისა და ინგუშების დასამორჩილებლად დენიკინმა ფერფლად აქცია მათი ათობით მსხვილი აული და დაბა: ეკაჟევო, დოლაკოვო, ალხან-იურტი, ჩეჩენ-აული, სტარი-იურტი, უსტარ-გარდოი, გუდერმესი, გერზელ-აული და სხვები. დენიკინის ამგვარმა ქმედებამ ჩეჩნებისა და ინგუშების უდიდესი სიძულვილი გამოიწვია. ისინი შურისძიების გრძნობით აღივსნენ და გაასმაგებული ძალით ეკვეთნენ დამპყრობლებს. მოგვიანებით დენიკინმა აღიარა, რომ კავკასია მისთვის “აბობოქრებულ ვულკანად” იქცა.

ჩრდილო კავკასიის დამოუკიდებელი რესპუბლიკა მარცხდებოდა, მაგრამ 1919 წლის სექტემბერში შეიხმა უზუნ-ჰაჯიმ დენიკინელები გააძევა დაღესტნის, ჩეჩნეთის, ოსეთის, ყაბარდოს მთიანი ზონიდან და კიდევ ერთხელ გამოაცხადა დამოუკიდებლობა. ამჯერად დამოუკიდებელ რესპუბლიკას ეწოდა ჩრდილო კავკასიის საემირო.

1920 წლის თებერვალში დენიკინი იძულებული გახდა, დაეტოვებინა ჩრდილო კავკასიის საემირო, მაგრამ გამოჩნდა ახალი მტერი – მეორე წითელი არმია, როგორც მთილეთა “განმათავისუფლებელი” დენიკინელებისაგან. სინამდვილეში ბოლშევიკებმა ჩრდილო კავკასიის საემირო საერთოდ გააუქმეს.

1920 წლის აგვისტოში ჩეჩნეთ-ინგუშეთისა და დაღესტნის მთებში ბოლშევიკების წინააღმდეგ საერთო-სახალხო შეიარაღებულმა აჯანყებამ იფეთქა, რომლის მეთაურიც იმამ შამილის შვილიშვილი, საიდ-ბეკი, იყო. აჯანყება ზუსტად ერთ წელიწადს გაგრძელდა – 1921 წლის სექტემბრამდე. საბოლოოდ, აჯანყებულები დამარცხდნენ, რადგან რუსეთმა მათ წინააღმდეგ წითელი არმიის უმსხვილესი ნაწილები გამოიყენა.

ამ აჯანყების ჩაქრობამდე, 1921 წლის 20 იანვარს, ვლადიკავკაზში გაიმართა მთიელთა ყრილობა, რომელზეც მოხსენებით გამოვიდა სტალინი. მან ისაუბრა საბჭოთა ხელისუფლების ნაციონალური პოლიტიკის ძირითად პრინციპებზე და ისიც აღნიშნა, რომ საიდ-ბეკის აჯანყების ყველა მონაწილეს შეეხებოდა ამნისტია, თუ საბჭოთა ხელისუფლებას აღიარებდნენ და მის წინააღმდეგ ბრძოლას შეწყვეტდნენ. სტალინის თქმით, საბჭოთა ხელისუფლება, თავის მხრივ, აღიარებდა მთიელთა სუვერენიტეტს, რისთვისაც ისინი საუკუნეების განმავლობაში იბრძოდნენ. სტალინმა წამოაყენა წინადადება, შექმნილიყო მთიელთა ერთიანი საბჭოთა რესპუბლიკა – ავტონომიური რესპუბლიკის ყველა უფლებით. მისი თქმით, ამგვარად აღსრულდებოდა ჩრდილოკავკასიელთა მრავალსაუკუნოვანი ოცნება, დამოუკიდებელი სახელმწიფოს შექმნის შესახებ.

მთიელთა ყრილობამ საბჭოთა ხელისუფლებას შემდეგი პირობები წაუყენა: 1. მთიელთა რესპუბლიკის მთავარ კანონებად შარიათისა და ადათის გამოცხადება; ცენტრალური ხელისუფლების ჩაურევლობა რესპუბლიკის შიდა საქმეებში. 2. მეფის რუსეთის მიერ კავკასიელ მთიელთათვის წართმეული მიწების დაბრუნება.

სტალინმა ორივე პირობაზე თანხმობა განაცხადა. მთიელთა ყრილობის დელეგატებმა, სანაცვლოდ, საბჭოთა ხელისუფლების აღიარება აღუთქვეს. ამის შემდეგ გამოცხადდა, რომ შეიქმნა მთიელთა საბჭოთა რესპუბლიკა, რომლის შემადგენლობაში უნდა შესულიყო: ჩეჩნეთი, ინგუშეთი, ოსეთი, ყაბარდო, ბალყარეთი, ყარაჩაი.

მთიელთა საბჭოთა რესპუბლიკას დიდხანს არ უარსებია. ბოლშევიკებმა მიიჩნიეს, რომ უფრო ადვილი იქნებოდა მთიელთა ცალ-ცალკე მართვა. საბჭოთა ხელისუფლების 1924 წლის დეკრეტით, ერთიანი რესპუბლიკის ნაცვლად შეიქმნა რამდენიმე ავტონომიური ოლქი.

ნეპის პერიოდში (1921-1928 წლებში) ჩრდილო კავკასიაში სიმშვიდე სუფევდა. მღელვარება დაიწყო მოგვიანებით, როდესაც საბჭოთა ხელისუფლება კოლექტივიზაციის განხორციელებას შეუდგა. როცა ჩეჩნეთისა და ინგუშეთის აულებში საოლქო კომიტეტის წარმომადგენლები გამოჩნდნენ, გლეხობას ყველაფერი წაართვეს, “კულაკები” კი ოჯახებიანად დააპატიმრეს, მთელი ჩეჩნეთი აჯანყდა.

ყველაზე მასშტაბური და კარგად ორგანიზებული იყო აჯანყებები სოფლებში: გოიტში (მეთაურები: ახმედ-მულა და კურიევი); შალიში (მეთაური შიტა ისტამულოვი); ბენოეში (მეთაურები: იაროჩი და ხოჯასი).

აჯანყებულებმა შექმნეს დროებითი მთავრობა, რომელმაც საბჭოთა ხელისუფლებას წაუყენა შემდეგი მოთხოვნები: 1. შეწყდეს გლეხობის ქონების უკანონო კონფისკაცია – კოლექტივიზაციის ლოზუნგით; 2. შეწყდეს გლეხების, ქალებისა და ბავშვების თვითნებური დაპატიმრება – “კულაკებთან” ბრძოლის მოტივით; 3. ჩეჩნეთის ყველა რაიონიდან გაიყვანონ ???-ს წარმომადგენლები, მათ ადგილებზე დაინიშნონ ჩეჩენი ხალხის რიგებიდან თავად ხალხის მიერ არჩეული პირები; ამ უკანასკნელთ მიენიჭოთ მხოლოდ კრიმინალური ელემენტების სამართლებრივი დევნის უფლება; 4. გაუქმდეს ხელისუფლების მიერ შექმნილი ე.წ. “სახალხო სასამართლოები”; აღდგეს შარიათის სასამართლოს ინსტიტუტი – როგორც ამას ითვალისწინებდა 1921 წელს ვლადიკავკაზში გამართული მთიელთა ყრილობა; 5. შეწყდეს სამხარეო და ცენტრალური ხელისუფლებების წარმომადგენელთა ჩარევა ჩეჩნეთის ავტონომიური ოლქის საშინაო საქმეებში.

აჯანყებულებმა მოთხოვნები მოსკოვში გაგზავნეს. ისინი მზად იყვნენ, დაეყარათ იარაღი, თუ ეს მოთხოვნები შესრულდებოდა.

აჯანყების “მშვიდობიანი გზით” ჩასაქრობად ჩეჩნეთში სამთავრობო დელეგაცია ჩავიდა. მათ ადგილზე შექმნეს ადგილობრივი “მშვიდობიანი კომისია”, რომლის შემადგენლობაში შედიოდნენ ავტორიტეტული სასულიერო პირები და ადგილობრივი ხელისუფლების წარმომადგენლები. ადგილობრივი კომისია სოფელ შალიში ჩავიდა და სოფლის მოსახლეობას განუცხადა, რომ მკაცრად დაისჯებოდნენ, თუ აჯანყებულები არ დაყრიდნენ იარაღს. ამის შემდეგ კომისიამ გამოაქვეყნა “ჩეჩენი ხალხისადმი მიმართვა”, რომელშიც ნათქვამი იყო, რომ ჩეჩენი ხალხის საშინაო საქმეებს თავად ჩეჩენი ხალხი გადაწყვეტდა. აჯანყებულებმა ეს მიმართვა საკმარისად მიიჩნიეს და იარაღის დაყრაზე თანხმობა განაცხადეს. სამთავრობო კომისიის გადაწყვეტილებით, შალიში ჩავიდა GPU-ს რაზმი და აჯანყების ორგანიზატორები დააპატიმრა. ეს ოპერაცია სამ დღეს გაგრძელდა. დამსჯელმა რაზმმა აიყვანა აჯანყების თითქმის ყველა აქტიური მონაწილე. მეოთხე დღეს კი, ღამის პირველ საათზე, ალყა შემოარტყა აჯანყების მეთაურის, შიტა ისტამულოვის, სახლს. GPUს რაზმის ულტიმატუმს, რომ სახლში მყოფნი უბრძოლველად დანებებოდნენ, შიტამ და მისმა ძმამ, ჰასანმა, სროლით უპასუხეს. დამსჯელმა რაზმმა ისტამულოვების სახლს ცეცხლი წაუკიდა. მძიმედ დაიჭრა ჰასან ისტამულოვი. მაგრამ ძმები მაინც არ ნებდებოდნენ თავდამსხმელებს. გამთენიისას გამოჩნდა შიტას დასახმარებლად ჩამოსულ ჩეჩენთა ასკაციანი რაზმი. ისტამულოვები გადარჩნენ. შიტამ ჩეჩნებს “წმინდა ომისკენ” მოუწოდა. მათი მიზანი უნდა ყოფილიყო შამილის იმამატის აღდგენა და კავკასიიდან რუსების განდევნა. ისტამულოვის მოწოდებას მოჰყვა აჯანყებების ახალი ტალღა შალიში, გოიტაში, ბენოისა და სხვა სოფლებში.

1929 წლის დეკემბრის შუა რიცხვებში ჩეჩნეთის საზღვართან წითელი არმიის ნაწილები გამოჩნდა. დეკემბრის ბოლოს საბჭოთა ხელისუფლებამ აჯანყებულთა წინააღმდეგ დიდი სამხედრო ძალა გაგზავნა: ფეხოსანთა ოთხი დივიზია; მსროლელთა 28-ე დივიზია – ვლადიკავკაზიდან; ვლადიკავკაზის ფეხოსანთა და კრასნოდარის კავალერისტთა სასწავლებლების კურსანტები; სამი საარტილერიო დივიზიონი; სასაზღვრო დაცვის მთის მსროლელთა ორი პოლკი; ???-ს სამი ესკადრონი. ამ ნაწილებს ხელმძღვანელობდა ჩრდილო კავკასიის სამხედრო ოლქის მეთაური ბელოვი. მათ 1930 წლის იანვრის შუა რიცხვებში აიღეს აჯანყებულთა ორი მთავარი პუნქტი – გოიტა, სადაც გაანადგურეს აჯანყებულთა შტაბი და შალი, საიდანაც ისტამულოვის ლაშქარმა ორგანიზებულად დაიხია უკან, მთიანი ჩეჩნეთისკენ. 1930 წლის აპრილში საბჭოთა ხელისუფლებამ აჯანყება ჩააქრო სოფელ ბენოიშიც.

ამ პერიოდში კომუნისტური პარტიის პოლიტიკაში ერთგვარი ცვლილებები მოხდა: სტალინმა და ცენტრალურმა კომიტეტმა კრიტიკულად შეაფასეს საკოლმეურნეო მოძრაობის განხორციელებისას დაშვებული შეცდომები. გადაწყდა, ნაციონალურ რაიონებში ჩამოყალიბებულიყო არა კოლმეურნეობები, არამედ ამხანაგობები. ჩეჩნეთის პარტიული მუშაკები თანამდებობებიდან გაათავისუფლეს და “მემარცხენე გადახრებში” დასდეს ბრალი. ჩეჩნეთიდან გაიყვანეს სამხედრო ნაწილები და გამოაცხადეს, რომ აჯანყების მონაწილეებს და მეთაურებსაც კი ამნისტია შეეხებოდათ.

აჯანყებულები საკუთარ აულებს დაუბრუნდნენ. მშვიდობიან ცხოვრებას დაუბრუნდა შიტა ისტამულოვიც. მაგრამ საბჭოთა ხელისუფლებამ მას დანაშაული არ აპატია: 1931 წლის შემოდგომაზე ისტამულოვი GPU-ს რაიონული განყოფილების უფროს ბაკლანოვთან დაიბარეს – ვითომდა ამნისტიის შესახებ ოფიციალური დოკუმენტის გადასაცემად. სინამდვილეში GPU-ს რაიონულ განყოფილებაში მისული ისტამულოვი მოკლეს. მისმა ძმამ, ჰასანმა, ახალი რაზმი ჩამოაყალიბა და 1935 წლამდე სასტიკად უსწორდებოდა ჩეკისტებს შიტა ისტამულოვის მკვლელობისთვის.

ეს ყოველივე მხოლოდ დასაწყისი იყო. GPU-მ ახალი სადამსჯელო ოპერაციების განხორციელება დაიწყო ჩეჩნეთში – ამჯერად კულაკებისა და კონტრრევოლუციონერების წინააღმდეგ ბრძოლის ლოზუნგით. დააპატიმრეს 35 ათასი ადამიანი. რეპრესიებს ჩეჩენთა აჯანყებები და პარტიზანული მოძრაობის გააქტიურება მოჰყვა, მაგრამ ცენტრალური ხელისუფლება უმოწყალოდ უსწორდებოდა ჩეჩნებს. მიზანმიმართულად ამკვიდრებდნენ აზრს, რომ ჩეჩნეთში ყველა ბანდიტია; რომ ისინი მხოლოდ მთებსა და ტყეებში გახიზნულთა შორის კი არ უნდა ეძებნათ, არამედ ბანდიტები შეიძლებოდა ყოფილიყვნენ ყველა სოციალური ფენის წარმომადგენლები: ჩეჩენი მეცნიერები, მუშები, გლეხები, ჩინოვნიკები, პარტიული მუშაკებიც კი.

1934 წლის შემოდგომაზე სოფელ გელდიგენის მკვიდრთა თვალწინ ????-ს წარმომადგენლებმა ბრძოლაში დაჭრილ იბრაჰიმ გელდიგენსკის ნავთი გადაასხეს და დაწვეს.

1935-1936 წლებში ჩეჩნეთში სიმშვიდე იყო, მაგრამ იგი დიდხანს არ გაგრძელებულა. 1937 წლის 31 ივლისს, ღამით, GPU-მ ჩეჩნეთის ყველა აულში მოულოდნელი თავდასხმა მოაწყო. დააპატიმრეს 14 ათასი ადამიანი. ე.წ. “სამეულმა” დაპატიმრებულთაგან ნაწილს დახვრეტა მიუსაჯა, ნაწილს – საკონცენტრაციო ბანაკებში გადასახლება. სიკვდილმისჯილებს ჯგუფურად ხვრეტდნენ. დახვრეტილთა გვამები სატვირთო მანქანებით მიჰქონდათ გორიაჩევოდსკაიას მთის ძირში და ერთად მარხავდნენ.

“გენერალურ ოპერაციას” ახალი აჯანყებები მოჰყვა ჩეჩნეთსა და ინგუშეთში. გაჩნდა პარტიზანთა ახალი ჯგუფები. გააქტიურდნენ ძველი პარტიზანები.

1937 წლის ოქტომბერში ჩეჩნეთში მიავლინეს ეჟოვის მოადგილე შკირიატოვი, რომელმაც ჩეჩნებისა და ინგუშების წინააღმდეგ დაუნდობელი ბრძოლა დაიწყო. მისი განკარგულებით, პირდაპირ საოლქო კომიტეტის პლენუმის მსვლელობისას დააპატიმრეს ჩეჩნეთ-ინგუშეთის საოლქო კომიტეტის მთელი შემადგენლობა. ამას მოჰყვა რიგითი მოქალაქეების დაპატიმრებები. აპატიმრებდნენ იმ ჩეჩნებსა და ინგუშებსაც კი, რომლებიც დიდი ხნის წინათ გადასახლდნენ საბჭოთა კავშირის სხვა რეგიონებში. ჩეჩნეთ-ინგუშეთში “წმენდის” ახალი ტალღა 1938 წლის ნოემბრამდე გრძელდებოდა.

1940 წელს ჩეჩნები და ინგუშები კიდევ ერთხელ აჯანყდნენ. აჯანყების მეთაურები იყვნენ იურისტი მაირბეკ შერიპოვი და მწერალი ჰასან ისრაილოვი. ????-ს მტკიცებით კი, აჯანყებას გერმანელები მეთაურობდნენ.

მეორე მსოფლიო ომის წლებში ბოლშევიკები უფრო მეტ სისატიკეს და დაუნდობლობას იჩენდნენ ჩეჩნებისა და ინგუშების მიმართ, ვიდრე ფაშისტების წინააღმდეგ ბრძოლაში. 1942 წელს საბჭოთა ავიაციამ ორჯერ დაბომბა ჩეჩნეთი და ინგუშეთი. დაიღუპა უამრავი ადამიანი – ძირითადად, ბავშვები, ქალები და მოხუცები.

ჩეჩნები და ინგუშები საბჭოთა ხელისუფლებაში ხედავდნენ თავიანთ დაუძინებელ მტერს. მაგრამ საბჭოთა ხელისუფლების წინააღმდეგ გამოდიოდა არა მთელი ერი, არამედ მხოლოდ ერთი ნაწილი. ჩეჩნეთსა და ინგუშეთშიც არსებობდნენ კომუნისტები, წითელი არმიის ოფიცრები, ე.წ. სტახანოველები, სოციალისტური შრომის გმირები – ანუ ადამიანები, რომლებიც ლოიალურად იყვნენ განწყობილნი საბჭოთა ხელისუფლებისადმი. ბოლოს და ბოლოს, არსებობდნენ ქალები და ბავშვები, რომლებიც არანაირ მონაწილეობას არ იღებდნენ საბჭოთა ხელისუფლების წინააღმდეგ მიმართულ ქმედებებში. ამის მიუხედავად, სტალინმა არც ერთი ჩეჩენი და ინგუში არ დაინდო – 1944 წლის 23 თებერვალს ყველა ჩეჩენი და ინგუში გადაასახლა კავკასიიდან. ასე შეასრულა ასი წლის შემდეგ ნიკოლოზ პირველის ანდერძი, რომლის თანახმადაც, კავკასიის მთიელები მთლიანადუნდა განადგურებულიყვნენ.